Technisch wereldwonder: hoe prehistorische boeren zonder overheid een gigantisch watersysteem bouwden

Ze zijn zelfs te zien vanuit een vliegtuig: eeuwenoude kanalen en verhoogde akkers die zich uitstrekken over een gebied zo groot als de provincie Gelderland. Lange tijd dacht men dat alleen machtige heersers zoiets konden organiseren, maar archeologen bewijzen nu het tegendeel. En Colombia zou zijn voordeel kunnen doen met de nieuwe kennis.

De pre-Spaanse verhoogde akkers van La Mojana in het Colombiaanse Caraïbisch gebied zijn gigantisch. Ze waren in gebruik van de eerste eeuwen voor Christus tot in de elfde eeuw na Christus en beslaan een oppervlakte van maar liefst 500.000 hectare. Wetenschappers gingen er altijd van uit dat zo’n ambitieus project alleen tot stand kon komen onder leiding van een georganiseerd bestuur, gezien de complexiteit ervan. Maar een nieuwe studie van onder meer Cambridge maakt nu duidelijk dat het werk hoogstwaarschijnlijk lokaal werd georganiseerd en veel sneller tot stand kwam dan altijd werd gedacht.

Geen machtige heersers nodig

“Deze verhoogde akker-systemen zijn zo indrukwekkend dat mensen ervan uitgingen dat ze het werk waren van hiërarchische stamhoofden. Maar onze gegevens vertellen een heel ander verhaal”, zegt hoofdonderzoeker Jasmine Vieri van Cambridge. “Lokale gemeenschappen waren in staat om deze systemen in zeer korte tijd te bouwen en zichzelf te organiseren zonder afhankelijk te zijn van een machtige externe kracht.”

De samenlevingen achter dit watersysteem, dat meer is dan alleen een irrigatiemethode, leefden in dezelfde periode als de Maya’s en de vroege Meso-Amerikaanse en Andes-culturen die later uitgroeiden tot de Azteekse en Inca-rijken. Toch is er in dit gebied geen enkel bewijs gevonden voor een echte staatsstructuur. Wel stuitten archeologen op goud en aardewerk uit die tijd, mogelijk voor stamhoofden, wat doet vermoeden dat deze samenlevingen op weg waren naar staatsvorming.

Leestip: Rotskunst onthult dat er in de prehistorie al astronomen op aarde rondliepen 

Technisch wereldwonder

De studie laat echter zien dat de bouwers van de watersystemen bewust kozen voor een veel horizontalere organisatie waarmee ze toch iets groots wisten te bereiken. De archeologen spreken zelfs over een technisch wereldwonder: het verhoogde akker-systeem ving enorme hoeveelheden water op tijdens hevige regens en gaf het vocht in de drogere maanden geleidelijk weer af. Het systeem werkte als buffer tegen zowel droogte als overstromingen. Kanalen verdeelden het water rond verhoogde woongebieden, wat vruchtbaardere grond opleverde en mogelijk ook hielp bij het vangen van vis.

In amper twee maanden gebouwd

Met satellietbeelden is een stuk van 500 hectare (zo’n 700 voetbalvelden) in het Colombiaanse departement Sucre in kaart gebracht. Het internationale team registreerde zo’n 1.600 smalle langwerpige verhogingen in het landschap en 63 plekken waar ooit waarschijnlijk woningen stonden. Bij de aanleg waren de constructies zo’n 1,4 meter hoog, gemeten van de top van de rug tot het laagste punt van het kanaal.

Vervolgens berekenden de archeologen hoeveel arbeid de bouw heeft gekost. “We zijn ervan overtuigd dat een van deze kanaal-en-rugsystemen in minder dan twee maanden gebouwd kon worden, ongeveer de helft van het droge seizoen. Dat is een veel kleinere arbeidsinvestering dan altijd werd aangenomen en heel goed haalbaar via samenwerking tussen lokale families”, aldus Vieri.

Uitgaande van een bevolking van 1.600 mensen rekenden de onderzoekers met een werkkracht van 800 personen. Een voorzichtige schatting, want vermoedelijk werkten ook vrouwen en kinderen mee. En dat terwijl de grond uit zware klei bestond en er nog geen metalen schoppen bestonden in die tijd.

Werken in lijn met de natuur

De studie komt voort uit het Cambridge-project REVERSEACTION, dat onderzoekt hoe samenlevingen op vrijwillige basis, zonder centrale autoriteit, toch grootse resultaten boeken. “De eigen kracht van inheemse bevolkingsgroepen dreigt ondergesneeuwd te worden door argumenten voor centrale, top-down planning, die niet door data worden ondersteund”, waarschuwt onderzoeker Marcos Martinón-Torres. “Deze prehistorische samenlevingen waren inventief en coöperatief, ze werkten in lijn met de natuur in plaats van ertegen te vechten.”

Het gebruik van de veldsystemen stopte voor de komst van de Spanjaarden in de zestiende eeuw. Het lijkt erop dat een groot deel van de bevolking naar de bergen verhuisde. De onderzoekers betogen dat hun duurzame aanpak van waterbeheer ook vandaag de dag nog zonder staatsinterventie kan worden toegepast. In plaats van water te herverdelen, kiest de Colombiaanse overheid vaak voor dijken die het water juist tegenhouden. En dat gaat lang niet altijd goed: sinds 2021 brak de Caregato-dijk bijvoorbeeld al meerdere keren door.

Geen sturing nodig

“Beleidsmakers tonen interesse in deze eeuwenoude systemen, maar tot nu toe waren er geen harde data om op te bouwen”, besluit onderzoeker Fernando Montejo Gaitán. “Onze studie toont aan dat deze duurzame oplossingen lokaal en collectief georganiseerd kunnen worden. Lokale gemeenschappen hebben vaak wel middelen van de staat nodig, maar niet per se sturing vanuit de staat.”

Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: