‘Tegen een muurtje duwen’, zegt Joy Beune tegen zichzelf als ze de bocht in gaat

Knieën, snel gaan schaatsen.

De start vereist voor Joy Beune extra aandacht: snel weg zijn na het pistoolschot gaat haar niet natuurlijk af. Dus zal ze deze zaterdag, op de startlijn van de olympische 3.000 meter, tegen zichzelf zeggen: knieën, snel gaan schaatsen.

‘Knieën’: die moet ze naar voren gooien, onder haar lichaam. ‘Snel gaan schaatsen’: vanaf de eerste meters moet ze snelheid maken, anders gaat het eerste rondje te langzaam.

Ook voor andere momenten in de race heeft Beune (26) signaalwoorden, te herhalen in haar hoofd, waarvan alléén zij, haar trainers en haar psycholoog de precieze betekenis kennen. ‘Zelfspraak’, noemen ze dat in haar ploeg. ,,Ze weet dan”, zegt Yara van Gendt, die als psycholoog met haar samenwerkt, ,,van elke spier in haar lichaam wat die moet doen.”

Zelfspraak hoort bij de werkwijze van IKO-X2O, de ploeg van de Groningse broers Erwin en Martin ten Hove. Onder hun leiding voltrok zich een van de meest opmerkelijke transformaties in het Nederlandse schaatsen van de afgelopen jaren: Joy Beune, het supertalent dat de verwachtingen elders niet kon waarmaken, groeide uit tot de beste langeafstandschaatster van Nederland – en is nu kandidaat voor meervoudig olympisch goud.

‘Gigantisch geparkeerd’

Schaatscoach Erik Bouwman zag Joy Beune acht jaar geleden voor het eerst aan het werk, op de WK junioren in Salt Lake City. Drie gouden medailles won ze. Beune, afkomstig uit Borne (Overijssel) en schaatsend voor de regionale jeugdploeg van schaatsbond KNSB, reed er ook nog drie junioren-wereldrecords. ,,Alles wees erop”, zegt Bouwman, ,,dat hier het grootste schaatstalent in lange tijd rondreed.”

Het liep anders. Na de WK in Salt Lake City kreeg ze een contract bij de prestigieuze schaatsploeg Jumbo (tegenwoordig Essent) – en daar stokte Beunes opmars. Al gauw ,,was ze geen schim meer van die geweldige junior”, zegt Bouwman. ,,Af en toe zag je nog wel haar technische begaafdheid, maar dan stond ze vervolgens weer gigantisch geparkeerd.”

Nadat Beune zich niet had weten te plaatsen voor de Olympische Spelen van 2022, werd ze door Jumbo op straat gezet. De IKO-ploeg durfde het wel met haar aan – en Erik Bouwman werd haar coach. Samen met de broers Ten Hove en kracht- en conditietrainer Jacob Veenstra ging Bouwman aan de slag met het talent uit Overijssel. Uitgekiende schema’s en genoeg zelfvertrouwen, zo geloofden ze, zouden haar wél tot een winnaar maken.

‘Project-Beune’, vertelt Bouwman, kende verschillende fases. Qua techniek hoefde er weinig te gebeuren: Beune geldt als een van meest begaafde rijders ter wereld. Stap één was dan ook: fysiek beter worden. Al in het eerste jaar wisten de trainers haar anaerobe drempelvermogen – een belangrijke indicator van hoe fit een topsporter is – met 60 tot 70 watt omhoog te krijgen, vertelt Bouwman. ,,Dat is echt mega.”

Een treintje met drie mannen

Die winst kwam niet per se door harder werken. Sterker nog, de staf van IKO zag al gauw dat Beune in haar trainingsarbeid eerder moest worden afgeremd dan aangemoedigd. En dat is nog altijd zo, zegt Bouwman. Dan ziet hij in zijn database dat ze ’s middags tóch nog even op de fiets is gestapt, hoewel ze eigenlijk een rustdag heeft. ,,Gewoon op de bank zitten is lastig voor Joy.” Een list die Bouwman en zijn collega’s wel eens toepassen: een lager wattage (vermogen dat je trapt op de fiets) dan vereist in haar schema zetten. ,,We weten toch dat ze vaak aan de bovenkant gaat zitten.”

Gewoon op de bank zitten is lastig voor Joy

Binnen het team zit Beune in een speciaal trainingsploegje voor de middel- en lange afstanden. Ze zijn met z’n vieren, Beune is de enige vrouw. Bij ijstrainingen rijden ze in een ‘treintje’, de mannen – Jesse Speijers, Stijn van de Bunt en de Belg Bart Swings – op kop. Buiten het seizoen gaan ze samen op hoogtestage op de fiets. Afgelopen juli waren ze in Andorra. Ze maakten lange trainingsritten, waarbij Beune de mannen zo lang als mogelijk probeerde bergop bij te houden.

Op het ijs en op de fiets – en bij spelletjes ’s avonds – wordt duidelijk hoe Beune in elkaar steekt, zegt haar trainingsmaat Jesse Speijers: ze is extreem competitief en kan slecht tegen haar verlies. Tijdens trainingen wil ze de snelste rondetijd rijden, al is ze als vrouw in principe langzamer. ,,Als wij harder gaan, dan vindt ze dat gewoon jammer.”

Toen ze net bij de ploeg zat, vertelt Speijers, kon Beune nog wel eens een beetje argwanend zijn – een erfenis van haar moeizame tijd bij Jumbo. ,,Bij ons worden de resultaten van een fietstest in de groepsapp gegooid. Daar schrok Joy wel een beetje van. Dan vroeg ze: worden mijn waardes met iedereen gedeeld?”

Maar al gauw zagen ze het vertrouwen groeien – stap twee in project-Beune. Haar goede prestaties droegen daar zeker aan bij: in 2024 werd ze wereldkampioen op de 5.000 meter, het seizoen erop won ze het WK allround, vorig jaar pakte ze wereldtitels op de 1.500 en 3.000 meter. Maar de ontspannen, familiaire omgangsvormen binnen de ploeg speelden ook een rol. Er wordt veel gegrapt bij IKO-X2O, soms ook behoorlijk grof, zegt Erik Bouwman. „Joy doet daar met alle plezier aan mee.”

Lees ook

Joy Beune ‘koningin van Hamar’ op WK dat voor Nederland successen kent – maar ook zorgen

Wat ze bij de ploeg al snel ontdekten: Beune houdt van de directe benadering. Als het niet goed gaat, hoort ze dat graag onomwonden. Bouwman: ,,Geen geklets, geen sugarcoating.” En de staf (coaches, fysiotherapeuten) probeert het zo lang mogelijk luchtig houden, tijdens trainingen én in de aanloop naar een wedstrijd. Dan presteert Beune het best. ,,Op een gegeven moment zet ze de knop om”, zegt Jesse Speijers, ,,Capuchon op, rits omhoog. En weg is ze.”

Joy Beune tijdens een training in het Milano Speed Skating Stadium.

Foto SEM VAN DER WAL/ANP

Onvoorziene scenario’s

De derde sleutel tot Beunes sportieve wedergeboorte: een betere indeling van haar wedstrijden. Langebaanschaatsen is een tijdsport, waarin timing en dosering cruciaal zijn. In haar Jumbo-jaren kwam Beune in de tweede helft van een race vaak niet meer vooruit, zegt Erik Bouwman. ,,Dat hebben we er helemaal uitgekregen. Ze rijdt nu vaak de snelste laatste ronde van iedereen op de 1.500 meter.”

Hier komt de zelfspraak om de hoek kijken. Met haar coach en haar psycholoog maakt Beune voor iedere wedstrijd een raceplan. Wat zijn de aandachtspunten, waar kan ze altijd op terugvallen? De wedstrijd wordt opgedeeld in blokken – meestal drie: start-midden-slot. Die blokken worden voorzien van signaalwoorden die Beune van tevoren memoriseert. Of gewoon al kent.

Een raceplan is iets waar veel ploegen mee werken. Maar bij IKO is de voorbereiding anders: er is een sportpsycholoog bij betrokken. Sinds vijf jaar werkt de ploeg samen met een vast team psychologen; iedere schaatser heeft z’n eigen mentale begeleider. Gemiddeld eens in de twee weken spreken ze met elkaar – ’s winters wat vaker, ’s zomers wat minder vaak. Een vast onderdeel van die gesprekken zijn onvoorziene scenario’s. Bijvoorbeeld: hoe ga je om met een krankzinnig goede tijd in de rit voor je, die je niet had zien aankomen?

Op een gegeven moment zet ze de knop om: capuchon op, rits omhoog. En weg is ze

Het is de psycholoog met wie Beune de laatste versie van haar raceplan doorspreekt. Die schrijft ’t op en stuurt het naar haar toe, waarna ze het onder handbereik houdt op haar telefoon. Beune houdt van korte en krachtige zelfspraak, weten de mensen om haar heen: hoe minder woorden, hoe beter. ,,Een soort spiekbriefje”, noemt Jesse Speijers het raceplan. ,,Op het moment dat je het gemaakt hebt, heb je het eigenlijk niet meer nodig. Dan weet je het wel.”

Negatieve gedachten niet tegenspreken

Beunes raceplan is geheim, maar een aantal signaalwoorden willen de mensen om haar heen wel delen. ‘Knieën, snel gaan schaatsen’ – die van de start. ‘Diep zitten’ – haar lichaam zo klein en compact mogelijk houden gedurende de hele rit. ‘Tegen een muurtje duwen’ – een omschrijving die Beune zelf heeft bedacht voor: zo schuin mogelijk hangen in de bocht. En als de rondetijden tijdens de rit een beetje tegenvallen: ‘Rustig blijven, vertrouwen op mijn rondjes’. Het idee: er moet altijd iets zijn om op terug te vallen in haar hoofd.

De signaalwoorden die Beune gebruikt, zegt teampsycholoog Yara van Gendt, vallen uiteen in twee categorieën: taakgericht en motiverend. Welke ze wanneer gebruikt, luistert nauw. Zo heeft Beune geleerd dat het geen zin heeft om negatieve gedachten tegen te spreken, zegt Van Gendt. ,,Zo’n dialoog met jezelf is best wel vermoeiend en kan eindeloos doorgaan.” Als de rondetijden tegenvallen of vloeiend schaatsen niet wil lukken, probeert Beune taakgericht te denken. Diep zitten. Van Gendt: ,,Als je aan praktische zaken denkt, is er in principe geen ruimte meer voor negatieve gedachten.”

Veel sporters en coaches, zegt trainer Erik Bouwman, hanteren een concept van ‘boven jezelf uitstijgen’. Beunes ploeg niet. In plaats van hopen op die ene, exceptionele dag, leren Beune en de andere schaatsers een wedstrijd te benaderen als een reeks taken. ,,Als je doet wat je kunt, ben je goed genoeg”, zegt Bouwman. ,,In het geval van Joy zelfs als er niet meer dan tachtig procent in zit.”

Extreme stress

De zelfspraak, het raceplan, de taakgerichte benadering – ze hielpen Beune de topschaatser te worden die ze nu is. Maar tijdens het moeilijkste moment van haar carrière tot nu toe, het olympisch kwalificatietoernooi (OKT) in december, konden ze haar niet redden.

Beune ging op het OKT van start als grote favoriet. Drie, misschien wel vier medailles lagen er in Milaan in het verschiet, als alles volgens plan zou verlopen. Maar op de 1.500 meter ging het mis. De sluiting van haar pak schoot los, ze frunnikte eraan, maakte een misslag en verloor kostbare tijd. Beune werd vierde – en wist zich niet te plaatsen voor de afstand waarop ze dé favoriet was voor olympisch goud.

Beune was er kapot van. Na een slapeloze nacht liep ze de volgende dag ook kwalificatie mis op de 5.000 meter, waardoor ze in Milaan alleen in actie komt op de 3.000 meter en de ploegenachtervolging. Het was de extreme stress van het OKT die haar parten speelde, hebben Bouwman en de rest van het team inmiddels geconcludeerd. ,,Daardoor was Joy niet in staat om zich volledig te focussen op haar taken in de race.” Na de misslag veranderde haar 1.500 meter in een ,,jaagpartij”. Hetzelfde, zegt Bouwman, gebeurde eigenlijk ook op de 3.000 meter, waarop Beune zich wél wist te plaatsen. ,,Ook daar had ze niet de rust die je normaal gesproken hoopt te zien.”

Na vier ,,rouwdagen” pakte Beune begin januari de draad weer op. Ze trainde de afgelopen weken met plezier, zegt Bouwman, er zit sowieso ,,een heel goede vibe in de ploeg”. Toch blijft de vraag in hoeverre Beune de klap van het OKT écht te boven is gekomen. Toen ze twee weken geleden bij wereldbekerwedstrijden in Inzell de betreurde 1.500 meter met overmacht won, was haar eerste reactie een wegwerpgebaar. ,,Ik was liever vierde geworden”, zei ze na afloop tegen de NOS. ,,Ik moet dit even parkeren, denk ik.”

Bouwman vond Beunes reactie begrijpelijk. ,,Natuurlijk komt zoiets dan weer even binnen. Dat mag ook best. Het zou ook niet normaal zijn als je na zo’n race zegt: het maakt me allemaal niet uit.” Hij zou het ,,fantastisch” vinden als ze een gouden medaille wint op de 3.000 meter, ,,zeker omdat het niet haar favoriete afstand is en de concurrentie heel sterk.”

Of dat zal gebeuren, hangt af van Beune zelf. Ze zal hoe dan ook hard uit de startblokken moeten in Milaan. Knieën, snel gaan schaatsen.