‘U bent als kandidaat-bewindspersoon geheel verantwoordelijk voor de eigen integriteit’, staat in het handboek voor bewindspersonen

4 uren geleden 1

Aanstaand premier Rob Jetten (D66) spreekt deze week al zijn beoogd ministers en staatsecretarissen nog één keer. De kern van het laatste gesprek voor de bordesscène: moeten we nog iets van u weten? Maandag bleek uit onderzoek van de Volkskrant dat beoogd staatssecretaris van Financiën Nathalie van Berkel (D66) onjuistheden op haar cv had staan.

Een universitaire master bestuurskunde op haar LinkedIn-profiel bleek een propedeuse op hbo-niveau. De Telegraaf meldde daarna dat ze ook bij de Algemene Bestuursdienst (ABD) die foutieve opleidings-informatie zou hebben doorgegeven. De universitaire opleidingen stonden namelijk ook in haar cv toen ze in het bestuur van het UWV terechtkwam.

Het kost Van Berkel de beoogde positie én haar Kamerlidmaatschap. Hoe zit het met de 27 andere kabinetsleden die maandag geïnaugureerd worden? Hoe diep gaat de screening en wie bepaalt of iemand geschikt is als bewindspersoon?

Screening

Iedereen die langskomt bij formateur Jetten krijgt een goodiebag. In het zwarte tasje met daarop een tekening van het Torentje zitten het coalitieakkoord, een inwerkprogramma én de laatste versie van het ‘Blauwe boek‘: een handleiding voor bewindspersonen, inclusief een ‘zelfassessment integriteit’. Een lijst met vragen die kandidaten zichzelf eerst moesten stellen om eventuele risico’s en kwetsbaarheden te vinden.

De AIVD, Belastingdienst en justitiediensten voeren ondertussen op de achtergrond een screening uit. Dat AIVD-onderzoek is basaal. Er wordt door de dienst volgens de eigen website alleen onderzocht of iemand in de systemen voorkomt en zo ja, hoe. Het gaat om vragen als: is de persoon bekend bij de AIVD, heeft zij of hij een belastingschuld? Het is vervolgens aan de formateur om te bepalen of iemand minister kan worden. Bij de formatie van het kabinet-Schoof kwam beoogd minister van Asiel en Migratie Gidi Markuszower (PVV) niet door de AIVD-screening. Volgens bronnen van NRC was dat te wijten aan contacten met de Israëlische inlichtingendienst Mossad. Waarop partijleider Geert Wilders besloot om hem terug te trekken als kandidaat.

Maar als het over integriteit gaat, testen bewindspersonen vooral zichzelf. ‘U bent als kandidaat-bewindspersoon geheel verantwoordelijk voor de eigen integriteit’, is de eerste zin van de zelfassessment in het Blauwe Boek. Vraag vijf: ‘Is uw cv volledig en geheel correct?’

Vincent Karremans (VVD) na afloop van een gesprek met formateur Rob Jetten (D66). Karremans is beoogd minister van Infrastructuur en Waterstaat.

„Die screening is relatief dun, omdat we in Nederland zeggen: laat de democratie haar werk doen. Volksvertegenwoordigers moeten worden gekozen door de burger”, stelt Niels Karsten, hoofddocent bestuurskunde aan Tilburg University. Karsten, gespecialiseerd in bestuurlijke integriteit, ziet zeker op nationaal niveau dat veel wordt overgelaten aan de onderzochte persoon zélf en aan de partijen. Breder screenen, ook op integriteit, zou volgens hem een goed idee zijn. „Bij beoogd wethouders, op lokaal niveau, is die screening veel beter geregeld. Die moeten een VOG overleggen en doorlopen bijna allemaal een externe risicoanalyse integriteit”, aldus Karsten.

Gemeenten moeten zo’n risicoanalyse uitvoeren voordat een nieuwe bestuurder wordt benoemd. Hiervoor worden externe consultancybedrijven als KPMG en Berenschot ingehuurd. Zij kijken dan naar zaken zoals nevenfuncties en doen een uitgebreide check van het cv én diploma’s. Sinds 2023 is een VOG (Verklaring Omtrent het Gedrag) voor wethouders verplicht. Wil een partij in Den Haag iemand naar voren schuiven voor een landelijke functie, dan zijn er géén formele aanvullende controles en is een VOG niet verplicht.

Kamerleden

De meeste kandidaten die doorgeschoven worden naar een ministerspost zijn vaak al jaren verbonden aan de partij, zeggen woordvoerders van de formerende partijen VVD, D66 en CDA. Voordat ze op een lijst komen, is er een uitvoerige sollicitatieprocedure, met een online screening en gesprekken over integriteit, en moeten kandidaten een VOG laten zien. Dat is niet overal zo, het staat partijen vrij om hun eigen sollicitatieprocedures erop na te houden. In theorie kan iedereen volksvertegenwoordiger worden, ook met een strafblad.

Dat de selectie van bewindspersonen berust op vertrouwen en lange samenwerkingen, blijkt ook uit de huidige lijst van beoogd bewindspersonen. Neem de kandidaten van de VVD: alleen maar loyalisten die door en door bekend zijn bij de partijtop. Zou er iets spelen, zeggen partijen, dan was dat allang aan het licht gekomen. Het CDA schuift nieuwkomer Heleen Herberts, topvrouw uit het bedrijfsleven, naar voren als beoogd minister van Economische zaken en Klimaat. Volgens een woordvoerder van het CDA loopt Herberts al een tijd mee achter de schermen, maar vindt er bij nieuwe kandidaten een uitgebreider antecedentenonderzoek plaats waarbij het opvragen van referenties standaard is. Maar ook dat onderzoek is niet waterdicht.

Eric van den Burg (VVD) staat de pers te woord na een gesprek met formateur Rob Jetten (D66). Van den Burg is beoogd staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid.

Het komt niet vaak voor dat beoogd bewindspersonen na de screening van de inlichtingendiensten en partijen zelf toch nog moeten afzien van hun positie. Meestal komen de onvolkomenheden aan het licht door onhandigheid of – soms, zoals in het geval van Van Berkel – journalistiek onderzoek.

Niels Karsten zou graag zien dat een risicoanalyse door een externe partij, zoals nu op lokaal niveau veelal wordt gedaan, standaard wordt voor ministers en staatsecretarissen. Ook ernstiger zaken dan niet kloppende cv’s zouden zo opgespoord kunnen worden. Karsten verwijst naar de affaire rondom LPF-staatssecretaris Philomena Bijlhout, in 2002. Toen kwam er, ook door journalisten, een foto van haar in uniform naar buiten en bleek dat zij wél betrokken was geweest bij milities van Desi Bouterse – wat ze eerder ontkende.

Jetten erkent dinsdagmiddag dat hij „niet in de scherpte waarop het nu naar buiten is gekomen” wist over de onwaarheden op het cv van Van Berkel. Wat Jetten niet wist, zegt hij nu, is dat ze er opleidingen bij fabriceerde die ze helemaal niet heeft gevolgd. Op de vraag of D66 ook bij zichzelf te rade gaat over het selectieproces zegt hij: „We gaan met elkaar bespreken hoe dit beter kan.”