Van naakt op een waterscooter bij Oostenrijk tot de verstilde tuin van het Vaticaan met Brian Eno: de opvallendste exposities op de Biënnale

Natuurlijk ging het veel over de korte, maar omstreden deelname van Rusland aan de 61ste Biënnale van Venetië, en over de terugkeer van Israël – op een tijdelijke locatie in de Arsenale. Luide protesten tegen beide landen tijdens de openingsweek in mei gingen samen met de hoofdtentoonstelling In Minor Keys van de in 2025 overleden curator Koyo Kouoh, die zich juist richt op de zachte, poëtische mineurtonen. In het Nederlandse paviljoen trekt kunstenaar Dries Verhoeven de rolluiken dicht voor een indringende performance, namens de Verenigde Staten toont Alma Allen zijn sculpturen: ze glimmen, maar of Trump de abstracte figuren mooi zou vinden?

Met zeker honderd landenpaviljoens, een grote hoofdtentoonstelling op twee locaties en exposities in de hele stad is het onmogelijk om alles te zien. Wat zijn dit jaar de thema’s en welke tentoonstellingen en paviljoenen springen eruit? NRC maakt een rondgang langs de vijftien opvallendste landenpaviljoens en tentoonstellingen:

1. In de Giardini
2. In de Arsenale
3. Elders in de stad

In de Giardini

Seaworld Venice van de Oostenrijkse choreograaf Florentina Holzinger is zonder twijfel de bijdrage met de grootste buzz van deze Biënnale. Als middelpunt staat een naakte vrouw onbeweeglijk met een zuurstofmasker in een bak water. Ze wordt geflankeerd door twee gesloten wc’s waarin bezoekers worden uitgenodigd hun behoeftes te doen. Daarna wordt dit mengsel gezuiverd in een doorzichtige bak – die weer wordt teruggestort in de verschillende bakken met de performers. In een andere met water gevulde ruimte draait een vrouw als een rodeo rondjes op een waterscooter. Met deze prikkelende performance vertelt Holzinger met de haar bekende provocatieve humor een verhaal over water en vervuiling. (MS)

De verstilde, museale presentatie van Brazilië heet Comigo ninguém pode en is vernoemd naar de giftige plant die bij veel Braziliaanse huizen voor de deur wordt geplaatst als spirituele bescherming. Het werd ook een uitdrukking: „Ik laat niet met me sollen”. Het paviljoen toont werk van twee kunstenaars: Rosana Paulino en Adriana Varejão, beiden zijn bezig met het herschrijven van koloniale geschiedenissen. Indrukwekkend is de installatie van Varejão, die doet lijken of er allerlei muren zijn afgebroken binnen het Braziliaanse paviljoen. (TvH)

Van veraf ziet het Spaanse paviljoen eruit alsof je in een mooie tempel met mozaïeksteentjes terecht bent gekomen, maar als je dichterbij komt wordt duidelijk dat de muren zijn volgeplakt met duizenden ansichtkaarten. Klassieke oudheden, Zwitserse bergen, pittoreske dorpjes, bloemen, bekende en minder bekende kunstwerken doemen op. Het zijn de soort afbeeldingen die decennialang tot de succesnummers van de westerse beeldcultuur behoorden, maar wat zijn ze in het digitale tijdperk? Nu zijn ze resten in het collectieve geheugen, overgebleven mozaïeksteentjes die samen wel de muren vormen. (MS)

Hoe blijft de mens vruchtbaar? Achterin het Deense paviljoen staat een reeks knalgele, medische containers waarin het sperma van zaaddonoren kan worden vervoerd. Op de containers zijn kleine schermpjes gemonteerd waarop onlinevideo’s van zogeheten ‘spermaraces’ te zien zijn. In een andere zaal is op omringende schermen een bizarre en humoristische video te zien over hoe pornoactrices hun werk doen in een fictieve vruchtbaarheidskliniek: het schijnt dat immersieve VR-porno de mobiliteit van het zaad verhoogt. (TvH)

Het is een vrolijk gezicht: bezoekers lopen door het Japanse paviljoen met een vijf kilo zware babypop in de armen en kunnen boven in het paviljoen de luier verschonen, in ruil voor een gedicht. Als queer kunstenaar zag Ei Arakawa-Nash zichzelf nooit kinderen hebben, schrijft hij. De kunstenaar voelt wel de maatschappelijke druk om een ‘goede ouder’ te zijn, en wil met z’n installatie nadruk leggen op de zorgtaken die bij ouderschap horen – en die traditioneel te vaak bij vrouwen komen te liggen. (TvH)

In de Arsenale

Aan het begin van locatie Giardini hangt een beeld van een hert aan een hijskraan; het heeft de vorm van een papieren gevouwen origami-hert, maar het is gemaakt van metaal en is 2,5 meter hoog. Pas in het Oekraïense paviljoen in de Arsenale wordt duidelijk wat hierachter zit: het hert werd in 2019 in een Oekraïense stad geplaatst, door de oorlog gedwongen verplaatst om na een reis van zesduizend kilometer op een vrachtwagen op de Biënnale van Venetië te landen. Daar hangt hij nu te wachten op zijn definitieve sokkel, die hij misschien nooit zal krijgen. (MS)

In het paviljoen van India zijn drie grote organische installaties opgebouwd. De ene bestaat uit reusachtige bloemen in de lucht, de ander uit spijlen van bamboe, de derde uit delen van huizen gemaakt van een soort kant. Het levert niet alleen één van de visueel aantrekkelijkste paviljoens van de Arsenale op, maar de installaties snijden ook nog eens een cruciaal thema aan voor India, dat door economische veranderingen met grote demografische bewegingen te maken heeft. Met deze werken reflecteren de kunstenaars op gevoelens van ontworteling én op hun herinnering aan thuis. (MS)

Het paviljoen van China is als een expositie binnen de Biënnale-expositie, zo veel wordt er in deze hal bijeengebracht. De complete Chinese artistieke traditie lijkt hier te worden uitgebeeld: motieven uit de oude landschapsschilderkunst worden als kleine, uiterst realistische modellen opgebouwd, er zijn oude standbeelden van krijgers die ook weer in videogames terugkeren, en bij de opening was er ook nog een echte robot die voor iedere bezoeker een kalligrafie kon maken. Cultureel boeiend, al is het ook een sterk staaltje staatspropaganda. (MS)

Met de (artistieke) vrijheid is het in Saoedi-Arabië niet goed gesteld. Toch is het interessant wat het land naar het erepodium voor de hedendaagse kunst stuurt: het werd een prachtige, moderne mozaïekvloer, poëtisch en sereen gepresenteerd als archeologische opgraving. De installatie van de Palestijns-Saoedische Dana Awartani gaat over de kwetsbaarheid van erfgoed in oorlogssituaties. „Stones are never neutral”, meldt de begeleidende tekst. Net als China kiest Saoedi-Arabië voor een eigentijdse invulling van eeuwenoud nationaal erfgoed. (TvH)

In de eerste van twee enorme hallen aan het uiteinde van de Arsenale presenteert Italië de keramieken beelden van Chiara Camoni onder de naam Con te con tutto (‘Met jou, met alles’). 21 Sprookjesachtige mensfiguren, waarin ook allerlei natuurlijke materialen terugkomen. Ze belichamen de verbondenheid tussen mens en wereld. In de tweede zaal wordt juist een meer huiselijke setting gecreëerd: ruimte voor rust en contemplatie. Het zijn vooral de beelden van klei en natuurlijke materialen die indruk maken. (TvH)

Elders in de stad

Het kunstwerk waarvan de Zuid-Afrikaanse cultuurminister niet wilde dat je het zou zien. Elegy van Gabrielle Goliath zou Zuid-Afrika vertegenwoordigen, maar werd op het laatste moment teruggetrokken door persoonlijke inmenging van de cultuurminister, die een verwijzing naar Gaza niet zag zitten. Goliath toont haar werk nu in een kerk in de stad. Op videoschermen stapt telkens een andere vrouw naar voren om zingend één toon aan te houden, een intens rouwritueel voor slachtoffers van verkrachting, de Duitse genocide in wat nu Namibië heet, en de slachtoffers in Gaza. (TvH)

Je krijgt stevige gehoorbescherming op, wordt gevraagd om je telefoon uit te zetten en je horloge af te doen („want in de expositie is geen tijd”). Dat belooft wat. In de chique Galleria Dell’accademia richtte Marina Abramovic een soort spa in voor haar kunstwerken met energiedragende sierstenen: je kunt door een lichtgevende poort lopen, op bedden met kristallen liggen, met je voorhoofd tegen een steen leunen en je laten kietelen door een paardenstaart. Het vergt veel opschorting van scepsis om de pionier van performancekunst hier nog te volgen. (TvH)

De Franse multimiljardair François Pinault slaagt er iedere twee jaar weer in om tijdens de Biënnale de spraakmakendste exposities te programmeren in zijn twee privémusea. Na eerder exposities van Dumas, Tuymans, Hirst en Mehretu maakt dit jaar de conceptuele tentoonstelling van Paulo Nazareth het meeste indruk. Nazareth ondermijnt de logica van koloniale structuren. Hij bewandelt blootvoets oude routes van totslaafgemaakten en giet producten met koloniale namen in kunststof om ze uit de markt te halen. Nazareth weigert naar Europa te komen, en beleefde de opening van zijn expositie in Venetië tijdens een parallel evenement in Veneza in Brazilië. (TvH)

„De logica van algoritmes neigt ernaar te herhalen wat ‘werkt’, maar kunst opent de deur naar wat er mogelijk is. Niet alles hoeft direct of voorspelbaar te zijn”, citeert het programmaboekje paus Leo XIV over AI en kunst. Verrassend of niet: Vaticaanstad presenteert tijdens de Biënnale vaker vooruitstrevende hedendaagse kunst. Twee jaar geleden in een actieve vrouwengevangenis, dit jaar strikte The Holy See behoorlijk wat starpower: de Zwitserse kunstpaus Hans Ulrich Obrist creëerde een verstilde geluidswandeling in een van de verborgen Venetiaanse tuinen, de Giardino Mistico, direct achter het treinstation. Onder meer FKA Twigs, Brian Eno en Patti Smith droegen eraan bij. (TvH)

‘Helter Skelter’ is een nummer van The Beatles, de Britse naam voor een spiraalglijbaan, en een synoniem voor chaos. Het is ook de naam van een racistische complottheorie van cultleider en moordenaar Charles Manson, die geloofde in een apocalyptische strijd tussen zwarte en witte mensen. Kunstenaars Arthur Jafa en Richard Prince zijn gefascineerd door dit soort betekenisverschuivingen in de popcultuur. Hun duo-tentoonstelling in Fondazione Prada is een zinderende mix van readymades, collages en montages uit films, pulpromans, stripboeken, YouTube-video’s en sciencefictionverhalen. (TvH)