Vivaldi, de Europese middelvinger tegen Amerikaans AI-geweld

Het persbericht liet niets aan duidelijkheid te wensen over. „Alle grote webbrowsers proppen hun producten vol met AI-assistenten maar Vivaldi steekt de middelvinger op tegen die aanpak.”
Was getekend, Jon von Tetzchner, oprichter van de Scandinavische webbrowser Vivaldi.

Hij heeft een punt, deze Noors/IJslandse webpionier met zijn priemende vinger. Amerikaanse browserbouwers overgieten hun software met een dikke laag AI-saus. Zo willen ze je onlinegedrag beter analyseren en sturen, onder het mom van gebruiksgemak.

Google Chrome, met meer dan 70 procent marktaandeel de populairste browser, krijgt een update zodat de software zelfstandig kan surfen om bijvoorbeeld een reis voor je te boeken (‘Auto browse’). AI-model Gemini gaat grasduinen in je mail en foto’s zodat Google beter snapt wat je bedoelt (‘Personal Intelligence’).

Microsoft laat AI-assistent CoPilot meekijken in de Edge-browser en biedt aan om met ‘Edge Journeys‘ je zoekgeschiedenis samen te analyseren. Handig om je werk terug te vinden en aanbevelingen te krijgen, aldus het bedrijf. De data zou je toestel niet verlaten en niet gebruikt worden voor advertenties.

Zelfs non-profitorganisatie Mozilla, de drijvende kracht achter open-bronbrowser Firefox, ging voor AI-assistenten overstag. Maar eind deze maand komt er een nieuwe Firefox-versie uit waarmee je de AI-functies kunt uitschakelen, belooft Mozilla. Want niet iedereen zit op die bemoeienis te wachten.

Het opdringerige hulpje duikt overal op

Veel mensen kiezen de standaardsoftware die op hun apparaat staat – vandaar dat de browsers van Google, Microsoft en Apple de markt domineren. Apple krijgt elk jaar miljarden dollars door Google Search de standaard zoekmachine in Safari te maken. En Google Chrome is nauw verweven met andere Google-diensten, waaronder de zoekmachine die advertenties toont (en tegenwoordig ook lukrake AI-antwoorden). Microsoft probeert diezelfde advertentiemarkt te veroveren, via Edge, een zoekmachine en CoPilot. Die assistent duikt overal op, net als Clippy – het opdringerige hulpje in Microsoft Office dat in 2007 een spuitje kreeg.

Veel mensen kiezen de standaardsoftware die op hun apparaat staat – vandaar dat de browsers van Google, Microsoft en Apple de markt domineren

Door AI-chatbots als ChatGPT wordt geld verdienen met zoekadvertenties lastiger. Slimme assistenten of ‘agents’ in de browser begeleiden je immers naar de ‘juiste’ online informatie, op maat geserveerd. AI-bedrijven Perplexity en OpenAI introduceerden vorig jaar al webbrowsers met assistenten die beloven online klusjes van je over te nemen: ze shoppen, plannen en leren je nog beter kennen. Die formule nemen de grote techbedrijven over.

Europese alternatieven voor Big Tech

Daar zitten ze in het noorden van Europa niet op te wachten. Jon von Tetzchner meldt zich vanuit zijn keuken in IJsland. Hij logt niet in via Teams of Zoom, maar met de Noorse overlegtool Whereby. Want waarom zou je Amerikaanse software gebruiken als dat niet hoeft?
„Veel mensen en instellingen willen zich losweken van Big Tech en zoeken Europese alternatieven”, zegt Von Tetzchner. „En als het gaat om browsers, dan zijn wij dat.”

Von Tetzchner verdeelt zijn tijd tussen Boston en Seltjarnarnes, een dorpje dat tegen de hoofdstad Reykjavik aanschurkt. Vivaldi is nog klein (vier miljoen gebruikers), maar wereldberoemd in Seltjarnarnes: de plaatselijke sportvereniging FC Grotta speelt in Vivaldi-shirts en hun terrein draagt de naam van de webbrowser. Het Vivaldi-stadion? Dat is iets te veel eer, zegt Von Tetzchner. Het is eerder een voetbalveld met een spandoek.

Midden jaren negentig, net nadat Netscape de Eerste Browseroorlog had verloren van Microsoft Explorer, startte Von Tetzchner met de ontwikkeling van webbrowser Opera. Dankzij Ericsson en Nokia liep Scandinavië voorop in telefoons, Opera werkte op elk denkbaar (mobiel) apparaat – zelfs in auto’s. De Europese webbrowser telde op zijn hoogtepunt bijna 400 miljoen gebruikers.

Opera was populair vanwege de efficiënte ‘webengine’ – de software die achter de schermen de code van een webpagina omzet in pixels. Dat leverde veel gebruikers op in Afrika, India en Oost-Europa, waar de mobiele verbindingen destijds traag waren.

Von Tetzchner: „We waren optimistisch: als iedereen online zou komen en eerlijke toegang zou hebben tot alle informatie en webdiensten, dan zou dat de hele wereld samenbrengen.” Maar in 2011 verliet hij Opera, uit onvrede met de investeerders. „Zij wilden de boel verkopen, ik wilde groeien.” Uiteindelijk belandde Opera in handen van een Chinees techbedrijf. Jon besloot zijn tweede browser te bouwen, met zijn eigen geld, om zijn eigen koers te bepalen.

Opvallend genoeg zitten de meeste Vivaldi-gebruikers in de VS en Japan. Maar dankzij de stormachtige veranderingen in de VS heeft Vivaldi nu in Europa de wind in de zeilen. Sinds Trump in januari 2025 opnieuw aan de macht kwam en zijn zinnen op Groenland zette, verdrievoudigde bijvoorbeeld het aantal Deense Vivaldi-gebruikers.

Hoe bonter Trump het maakt, des te sneller ruilen Europese internetters hun Amerikaanse browsers in voor Europese alternatieven

Hoe dichter Big Tech tegen het Witte Huis aanschurkt, en hoe bonter Trump het maakt, des te sneller ruilen Europese internetters hun Amerikaanse browsers in voor Europese alternatieven.

Wisselen van browser is koud kunstje

Dat Von Tetzchner zijn browsers vernoemt naar klassieke muziek, is een eerbetoon aan zijn grootmoeder: kleine Jon groeide op bij zijn grootouders, zijn oma componeerde, speelde piano en was bovendien de dochter van de IJslandse componist Sigvaldi Kaldalóns. „Ik had zelf graag componist willen worden, maar was niet muzikaal genoeg.” Componeren met software ging Jon beter af.

Niet te veel bemoeienis, dat is de belofte van Vivaldi. Een browser die je naar je eigen hand kan zetten, die je surfgedrag niet volgt, geen data over de gebruikers verzamelt of doorverkoopt en geen AI-Assistent bouwt die zich tussen jou en het open web probeert te wurmen.

„Het is belachelijk dat een handvol grote bedrijven bepaalt dat het prima is om een hoop gegevens van je te verzamelen om je zo andere informatie voor te schotelen dan je zelf zou kiezen.”
Maar het is ook belachelijk dat gebruikers zich vrijwillig filters op laten leggen, vervolgt Von Tetzchner. „De AI-browsers behandelen je als een passagier, wij beschouwen je als de piloot.”

De AI-browsers behandelen je als een passagier, wij beschouwen je als de piloot

Goede slogan, nu nog het grote publiek. Er werken bijna zestig ontwikkelaars aan Vivaldi, vooral in Noorwegen en IJsland. Vivaldi verdient zijn geld met gesponsorde links en de sponsoring van de standaardzoekmachine (dat is Startpage.com). Hoe groter het bereik, des te meer geld er binnenkomt. „Als we er nog wat gebruikers bij krijgen, zijn we winstgevend.” Waar het omslagpunt ligt, laat Von Tetzchner in het midden.

Wisselen van browser is een koud kunstje, omdat je je inloggegevens en favoriete sites automatisch kunt overhevelen. Van browsen op zijn Scandinavisch voel je verder niets; onder de motorkap van Vivaldi draait immers dezelfde ‘webengine’ als die van Chrome en Edge. Alleen weet je zeker dat de browser een minimale hoeveelheid data opslaat, op veilige servers in IJsland.
Achter de eigenwijze vinger van Vivaldi schuilt een filosofie en veel strijdlust. Vindt hij het misschien bezwaarlijk om als Viking afgebeeld te worden? „Welnee. Maar ik voel me eerder David die tegen meerdere Goliaths moet vechten.”
Voor Jon von Tetzchner is de Browseroorlog opnieuw uitgebroken.