Voor Turkije doemt het schrikbeeld op van een breder regionaal conflict

Het is een terugkerende meme op Turkse sociale media: een wereldkaart met instabiele buurlanden, zoals Syrië en Irak in het zuiden en Oekraïne aan de overkant van de Zwarte Zee, met Turkije daartussen als baken van rust. Op die kaart staat sinds zaterdag ook Iran. Nu Iran tegenaanvallen uitvoert op Arabische buurlanden waar Amerikaanse legerbases zijn gevestigd, begint bovendien het door Turkije gevreesde scenario van een breder regionaal conflict tastbaar te worden. Woensdag werd een Iraanse ballistische raket die via Irak en Syrië richting Turkije vloog, door het NAVO-luchtafweersysteem uit de lucht geschoten.

De Turkse minister van Buitenlandse Zaken, Hakan Fidan, sprak woensdag telefonisch met zijn Iraanse ambtgenoot Abbas Araghchi. Hij uitte zijn zorgen over het afvuren van ballistische raketten richting het Turkse luchtruim en benadrukte dat stappen die tot verdere escalatie leiden, moeten worden vermeden.

Die oproep tot terughoudendheid sluit aan bij de bredere toon die de Turkse regering aanslaat. President Recep Tayyip Erdogan noemde afgelopen weekend de militaire acties van de VS en Israël een schending van het internationale recht en een onwettige aanval op soevereiniteit. Tegelijkertijd sprak hij ook zijn bezorgdheid uit over de Iraanse vergelding en noemde die onacceptabel.

Veel landen in het Midden-Oosten hebben hun Iran-beleid in feite uitbesteed aan de VS. Turkije doet dat niet

Güney Yildiz, geopolitiek adviseur bij Anthesis Group in Londen, vermoedt dat Iran terughoudend zal opereren richting Turkije. „Turkije en Iran delen al bijna vierhonderd jaar dezelfde grenzen. Daardoor is er een diepgewortelde veiligheidsstructuur ontstaan die verder reikt dan tijdelijke politieke spanningen”, zegt Yildiz telefonisch. „Bovendien is er de afgelopen jaren intensief contact geweest tussen de Turkse inlichtingendiensten en de Iraanse Revolutionaire Garde. Dat soort relaties bouw je niet zomaar af.”

Turkije beperkt het gebruik van Amerikaanse bases op zijn grondgebied en staat het gebruik ervan onder strikte voorwaarden toe. Zo houdt de Turkse regering controle over de eigen buitenlandse politiek. Daarmee onderscheidt het land zich van veel Golfstaten. In landen als de Verenigde Arabische Emiraten en Qatar functioneren Amerikaanse bases met minder beperkingen. Yildiz: „Veel landen in het Midden-Oosten hebben hun Iran-beleid in feite uitbesteed aan de VS. Turkije doet dat niet en probeert een eigen strategische koers te varen.”

Lees ook

Golfstaten halen Iraanse drones neer met peperdure luchtafweer, ‘alsof je een Ferrari inzet tegen een e-bike’ – maar hun voorraden slinken snel

Een onderdeel van die strategie is dat Turkije zich opwerpt als bemiddelaar tussen de VS en Iran. Samen met verschillende Golfstaten probeerde het land de afgelopen weken intensief verdere escalatie te voorkomen. Erdogan benadrukte herhaaldelijk dat hij geen oorlog in de regio wil.

Daar spelen ook economische belangen in mee. De economische banden tussen Turkije en Iran zijn stevig. Turkije behoort tot de belangrijkste afzetmarkten voor Iraanse exportproducten. Ook op energiegebied zijn de landen nauw met elkaar verweven. Ongeveer 15 procent van het Turkse aardgas komt via Iran. De basis daarvoor werd gelegd in een overeenkomst uit 1996, waarna in 2001 een pijpleiding tussen beide landen in gebruik werd genomen. Het contract loopt rond juli af, en Turkije is er dan ook veel aan gelegen dat er in Teheran een stabiele regering zit waarmee opnieuw over gasleveringen kan worden onderhandeld.

Grens van 560 kilometer

Toch lijkt een sterk Iran in de regio ook niet helemaal in het voordeel van Turkije. Zo vulde Turkije het gat dat Iran achterliet na het wegvallen van Iraanse bondgenoten in de regio, zoals de voormalig Syrische president Bashar al-Assad. „Voor Turkije gaf een zwakker Iran juist meer ruimte om diplomatieke en economische invloed uit te breiden in de regio. Maar een Iran dat instort of fragmenteert is een heel ander scenario”, zegt Yildiz. Volgens de analist zou dat de huidige verhoudingen onder druk kunnen zetten.

Turkije en Iran delen een grens van zo’n 560 kilometer. Er zijn drie grensovergangen waar Turken en Iraniërs visumvrij heen en weer kunnen reizen. Tijdens de Twaalfdaagse Oorlog tussen Israël en Iran, vorig jaar in juni, ontstonden lange rijen bij de grens van Iraniërs die Iran probeerden te verlaten.

Hoewel vooralsnog de bewegingen niet drukker lijken dan normaal, voerde Turkije uit voorzorg de veiligheidsmaatregelen in het grensgebied op tot het hoogste niveau. Een herhaling van de vluchtelingencrisis zoals aan de Syrische grens in 2015 – toen Turkije op het hoogtepunt van de Syrische burgeroorlog ongeveer 3,6 miljoen Syrische vluchtelingen opnam – zou in Turkije slecht vallen. Een nieuwe toestroom aan Iraanse vluchtelingen zou de spanningen in de Turkse samenleving verder kunnen vergroten.

Koerdische strijdgroepen

Tegelijkertijd maakt Turkije zich ook zorgen over de positie van Koerdische groepen in de grensregio. Volgens de Amerikaanse nieuwszender CNN melden meerdere bronnen dat de Amerikaanse inlichtingendienst CIA werkt aan een plan om Koerdische strijdgroepen te bewapenen in een poging een volksopstand in Iran op gang te brengen. President Donald Trump zou zondag gebeld hebben met Iraaks-Koerdische leiders om te praten over de Amerikaanse militaire operatie in Iran en over hoe de VS en de Koerden zouden kunnen samenwerken.

De Turkse regering voert sinds vorig jaar vredesonderhandelingen met de militante Koerdische beweging PKK. Beiden willen een eind maken aan de strijd die al zo’n veertig jaar duurt. Yildiz: „In Syrië hebben Koerdische groepen al een bepaalde positie verworven, terwijl in Irak al langer een autonome Koerdische regio bestaat. Als er ook in Iran een breuk ontstaat, kan dat een nieuw en moeilijk te controleren evenwicht creëren voor Turkije.”

Lees ook

Terugtrekking van de PKK uit Turkije is ‘cruciaal voor het vredesproces’