Wikipedia-oprichter: ‘Als deze vertrouwenscrisis doorzet, wachten ons nieuwe donkere Middeleeuwen’

‘Stel: je stapt met wildvreemden in een lift, en tussen twee verdiepingen in stopt hij ineens”, zegt Jimmy Wales. „Dan ga je er niet vanuit dat een van de anderen je gaat vermoorden, toch? Je denkt: oh, we zitten vast in de lift, hoe lang zullen we hier zitten? Hoe komen we eruit, en hoe maken we er het beste van? De meeste mensen zijn aardig. Een klein aantal kan vervelend zijn, natuurlijk. Maar het aantal dat werkelijk kwaadaardig is, is heel, heel klein.”

Wales, oprichter van internetencyclopedie Wikipedia, noemt zichzelf een „pathologische optimist”. Maar dan wel een die de afgelopen 25 jaar iets heeft opgebouwd dat vanaf het begin meermaals is doodverklaard, niet serieus genomen en weggewuifd, en toch is uitgegroeid tot een iconische website. Wikipedia is consequent een van de bestbezochte en meest vertrouwde sites ter wereld. Al is het bezoek tegenwoordig voor een groot deel afkomstig van bots, en staat de site op allerlei andere manieren onder druk door de opkomst van AI.

Jimmy Wales (59) zit aan een haastig ontbijt van koffie en croissant in een Amsterdams hotel, een van de vele haltes op een internationale promotietour voor z’n boek die in oktober begon. „Volgende week Nieuw-Zeeland en Australië.” Het is een onopvallend ogende man, met overhemd, bril, getrimd baardje.

In zijn boek, zojuist in het Nederlands vertaald als De zeven regels voor vertrouwen (via uitgeverij Maven), zet hij uiteen hij wat volgens hem het geheim is van Wikipedia. Namelijk: dat het steunt op een wereldwijd netwerk van mensen die elkaar vertrouwen, die goede procedures hebben om dat vertrouwen te borgen, te controleren en te handhaven. Hij ziet vertrouwen niet alleen als een emotie, of als een uitkomst, maar als een langdurig proces. „Vertrouwen is iets levends, dat gecultiveerd kan worden en dat kan groeien, zoals heerlijke rode tomaten in een tuin”, schrijft hij in het boek.

Zijn zeven regels kunnen zo op een tegeltje: vertrouwen win je een op een; mensen zijn geboren om contact te maken en samen te werken; een krachtig, duidelijk en positief doel is essentieel; om vertrouwen te krijgen moet je vertrouwen geven; met beleefdheid kom je verder; neutraliteit is een deugd; transparantie zorgt voor vertrouwen.

Uw regels klinken ergens tijdloos, mooi en wijs. Maar in het huidige politieke klimaat ook wat te schattig, naïef. Is de opzet achter Wikipedia wel opgewassen tegen de krachten die er nu op worden losgelaten?

„Dat moet wel, want als deze internationale vertrouwenscrisis doorzet, wachten ons nieuwe donkere Middeleeuwen.”

Denkt u dat echt?

„Ja. Als we een pad opgaan waarop het publiek geen vertrouwen heeft in de journalistiek, geen vertrouwen in politici, we constant denken dat we worden voorgelogen en we geloven dat niemand weet wat echt is en wat niet, dan kunnen we geen goede beslissingen nemen. We zien dit al gebeuren. We zien conflicten ontstaan omdat we geen gedeeld begrip hebben van feiten.

„Ik zie het ook in mijn eigen omgeving. Een oude vriend plaatste laatst iets op Facebook, en ik dacht: dat klinkt niet juist. Ik deed een snelle check en vond een artikel in The New York Times dat zo’n beetje het tegenovergestelde zei, en deelde dat met hem. Hij zei tegen mij: ‘Ik vind het ongelooflijk dat jij een link naar de Times plaatst. Die verzinnen gewoon dingen.’

„Hij geloofde letterlijk geen woord. Dat is een grote verschuiving ten opzichte van een paar jaar terug. Toen had hij misschien gezegd: ‘Nou, je weet toch wel dat de Times vaak linksig is, en dat ze grote fouten hebben gemaakt tijdens de Irak-oorlog rondom de massavernietigingswapens.’

„Dáár kunnen we het over hebben, graag zelfs. Maar het idee om een doorgaans goede bron op basis van diep wantrouwen volledig weg te gooien, dat is een verschuiving die heel ongezond is. Die laat zien dat we wat betreft vertrouwen in een noodtoestand belanden.”

Zou Wikipedia overleven als het nu opgericht zou worden?

„Ik denk dat onze principes in elke tijd van toepassing zijn. Maar er is inderdaad veel aan het veranderen. Tot vrij recent, tot de opkomst van grote AI-taalmodellen, dacht ik niet dat er iets fundamenteels was veranderd. Maar nu weet ik het even niet meer zo zeker.

„AI-taalmodellen zijn een geweldige, revolutionaire technologie, al is die op geen enkele manier goed genoeg om Wikipedia-artikelen te schrijven. Als je het probeert, wordt dat al snel duidelijk. De hallucinaties en andere problemen zitten heel diep ingebakken, de stijl van AI is herkenbaar en voldoet niet aan onze eisen, met al die typische AI-zinsconstructies en gedachtestreepjes. En hoewel er enige verbetering is, zijn ze nog lang niet goed genoeg om op te kunnen vertrouwen.”

Sinds kort is er in feite een verbod op het gebruik van AI-gegenereerde tekst op Wikipedia, toch?

„Klopt ongeveer. Het is iets subtieler, maar in grote lijnen: ja. We willen niet dat AI tekst op Wikipedia schrijft. Vooral omdat de kans op hallucinaties en daarmee feitelijke onjuistheden te groot is.”

Als je nu iets googelt, krijg je AI-overviews, met vaak Wikipedia-achtige antwoorden. De AI-bedrijven gebruiken Wikipedia voor het trainen van hun modellen, en tegelijkertijd concurreren ze met Wikipedia. Stoort u dat niet?

„Nee. Het interessante aan Wikipedia is dat het iedereen vrijstaat om het te kopiëren, aan te passen, te hergebruiken. We vragen wel om bronvermelding. Google doet behoorlijk goed werk met bronvermelding in die samenvattingen, want ze linken vaak naar ons. Lang niet alle bedrijven doen dat zo netjes.”

Dat lijkt flink ondermijnend voor het model van Wikipedia.

„Precies. Het gaat niet om de content: neem die gerust, dat is juist wat we willen. Maar dat bots massaal Wikipedia afgrazen om taalmodellen mee te trainen, dat is een grote belasting voor onze technische infrastructuur. Het jaagt ons op hoge kosten. Wikipedia bestaat dankzij donaties van gebruikers. De gemiddelde donatie is ongeveer tien dollar. Dat geld is niet bedoeld om OpenAI te subsidiëren.”

Foto Merlijn Doomernik

Welke van uw zeven regels voor vertrouwen is het moeilijkst vol te houden in de huidige situatie?

„Wees transparant. Vooral wanneer je iets te verbergen hebt, wanneer je iets verprutst hebt, wordt het moeilijk. Omdat je kwetsbaarheid door tegenstanders als wapen tegen je gebruikt kan worden, om het vertrouwen in jou te ondermijnen. Dat gebeurt nu meer dan vroeger.

„Het is heel pijnlijk om te zeggen: we hebben een vergissing gemaakt en die moeten we nu rechtzetten. Maar het is de moeite waard. Het is essentieel voor het vertrouwen dat mensen in je organisatie hebben.”

Wat was voor uzelf het moeilijkste moment om transparant te zijn over iets wat misging met Wikipedia?

„Er is een vrij recent voorbeeld. Ik zat bij CNN en de interviewer, Walter Isaacson, begon een artikel uit Wikipedia aan mij voor te lezen. Als goede tv-journalist had hij me eerst alvast vastgepind door te zeggen: ‘Oh, vertel me over neutraliteit. Hoe belangrijk het is dat Wikipedia altijd moet proberen neutraal te zijn?’ Nou, cruciaal, zei ik natuurlijk. En toen: ‘Nou, laat me je dit lemma over genocide in Gaza voorlezen. Klinkt dat neutraal?’

„Ik zei: nee, dat klinkt niet neutraal. Ik had het de week daarvoor zelf nog gelezen, want er was veel ophef over. Ik zei toen in de uitzending dat het artikel niet fair was, niet neutraal, en dat Wikipedia dat beter had moeten doen.”

Het betrof een lemma waarin de oorlog in Gaza volgens Wales te stellig en zonder voldoende onderbouwing een genocide werd genoemd. Zijn uitspraak veroorzaakte ophef, ook in de Wikipedia-gemeenschap zelf. Maar hij blijft bij zijn opvatting dat het desbetreffende Wikipedia-artikel niet goed tot stand was gekomen.

Wat is er dán voor nodig om er in Wikipedia-termen een feit van te maken dat het een genocide is? Moet het nog verder gaan? Is meer afstand in de tijd nodig? Waarom is het nog geen feit?

„Voor ons is het grootste punt: het is niet aan ons om daarover te beslissen. De echte vraag voor Wikipedia is: wat zeggen de betrouwbare bronnen? Hoe karakteriseren zij het? Rapporteren de bronnen erover als claims en tegenclaims, of rapporteren ze erover als feit? Zeggen ze simpelweg ‘Gaza-genocide dit en dat’, of zeggen ze: ‘Dit VN-orgaan heeft dit gezegd, en de Israëliërs hebben daarop gereageerd’. Het is niet aan ons om dat te bepalen. Zelfs niet als je daar persoonlijk een mening over hebt.”

Laat dit niet zien hoe, zeker in tijden van oorlog en grote polarisering, neutraliteit op zichzelf een steeds lastiger begrip wordt?

„Dat klopt, maar het blijft een essentieel uitgangspunt. Een klassiek voorbeeld is de kwestie van abortus: een controversieel onderwerp in veel landen. Op Wikipedia staat niet: abortus is een zonde. Of: abortus is een recht. De aanpak is anders.

„Stel je een vriendelijke en bedachtzame katholieke priester voor, en een vriendelijke en bedachtzame pro-abortusactivist. Vriendelijk en bedachtzaam, dat is cruciaal. Die twee mensen kunnen begrijpen: we zullen het nooit eens worden over het onderwerp abortus, maar we kunnen er wel samen over schrijven, en we kunnen uitleggen wat er zo complex aan is. Dat is de houding van Wikipedianen. Wanneer je op Wikipedia komt, wordt – ongeacht je standpunt – de controverse aan je uitgelegd. Je zou nooit het gevoel moeten hebben dat Wikipedia je in de ene of de andere richting probeert te overtuigen.”

Helaas zijn er niet alleen bedachtzame en vriendelijke mensen.

„Dat is ook de moeilijkste vraag die ik kreeg naar aanleiding van mijn boek. De bekende Israëlische denker Yuval Noah Harari las het en stuurde me een vriendelijke mail. Hij zei: ‘Ik denk dat er één ding ontbreekt: wat doe je als je vaststelt dat je iemand werkelijk écht niet kunt vertrouwen?’ Ik denk dat hij vooral doelde op mensen zoals Donald Trump.

„Het was een goede vraag, ik had er niet zo snel een antwoord op. In het persoonlijke leven zou mijn advies vaak zijn: knip die persoon uit je leven. Als iemand onzin schrijft op Wikipedia, wordt die gewoon verbannen. Maar als het de president van de VS is, wat moet je dan doen: stem niet op hem? Dat klinkt niet toereikend. Dan is het veel lastiger. Daar heb ik geen eenvoudig antwoord op.

„Maar vanuit de Wikipedia-context bekeken: wat we in duidelijke gevallen van misbruik doen, is mensen bannen. Hoe tolerant we ook zijn, er is geen onbeperkt, permanent recht om Wikipedia te bewerken. Het netwerk van Wikipedianen is sterk genoeg om daarover te beslissen.

„Natuurlijk gaat daarbij weleens wat mis. Maar je móét blijven uitgaan van goede wil bij de meeste mensen. Als dat ophoudt, zouden we simpelweg niet in een samenleving kunnen leven.”