Zonsondergangen kunnen álles betekenen – zelfs dat je biseksueel bent

Het was toen hij rondkeek op Grindr, de bekende lhbtqia+-datingapp, dat kunstenaar Czar Kristoff iets opviel: veel Filippijnse mannen hebben geen portretfoto maar een zonsondergang als profielfoto. Waarom, vroeg hij zich af, dan zie je toch helemaal niet hoe iemand eruitziet? Hij besloot tot een onderzoekje, ging de foto’s verzamelen en vroeg de mannen naar de reden. Het antwoord: anonimiteit, en de enorme druk op uiterlijk op Grindr. Wil je daar niet aan meedoen, dan laat je je uiterlijk liever buiten beeld.

Maar dat zijn niet de enige redenen. In de Filippijnse taal Tagalog betekent ‘Gintong Silahis’ gouden stralen, zoals zonnestralen die door wolken heen breken, terwijl silahis ook slang voor biseksualiteit is. Dat betekent niet meteen dat de zonsondergang biseksueel zou zijn, wel dat je er juist van alles in kunt zien. Hoop bijvoorbeeld, antwoordden de mannen aan Kristoff.

Niets is zo mooi, probleemloos en verbindend als een zonsondergang: samen de zon zien zakken is vanzelf een betekenisvol moment. De zonsondergang is alom geliefd, bedrijven zorgen dat je je er op elk tijdstip van de dag mee kunt omringen. Gordijnen met een geel-rood-oranje kleurverloop bootsen van plint tot plafond een zonsondergang na en worden verkocht met de belofte van een kalmerend effect. Er zijn sunset lamps, met wandvullende projecties, en overal zijn fotoposters te koop. Sommige plekken ter wereld worden zo vaak gekiekt met ondergaande zon, zee en palmbomen, dat ze worden gereduceerd tot tropisch cliché. Kristoff zag in de Manila Public Library hoeveel van dit soort foto’s er gemaakt werden door Amerikanen toen de Filippijnen nog een Amerikaanse kolonie waren. De Filippijnen als een paradijselijk eilandenrijk – zee, vissers in een bootje, palmboom. De ondergaande zon maakt het tropische plaatje af – met een koloniale ondertoon.

Sommige plekken ter wereld worden zo vaak gekiekt met ondergaande zon, zee en palmbomen, dat ze worden gereduceerd tot tropisch cliché

Zonsondergang bij Estreito da Calheta op het Portugese eiland Madeira, 2016.

Foto GerritR, CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons

Queer liefde

Tegelijk biedt dat ook kansen, aldus curator Rawad Baaklini, die al drie jaar onderzoek doet naar zonsondergangen en er een tentoonstelling over maakte bij TENT in Rotterdam. Want als je zo’n cliché als profielfoto gebruikt, eigen je je dat toe voor je eigen identiteit, om het van zijn koloniale en toeristische bijsmaak te ontdoen.

Dus ook Filippijnse mannen in Grindr kunnen de zonsondergang inzetten als emancipatiemiddel om de schoonheid van queer liefde mee uit te drukken, zonder expliciet te hoeven worden. De zonsondergang is immers zo’n bekend beeld, dat het werkelijk van alles kan betekenen, of juist niets.

Misschien zit u dit alles te lezen met stijgende zelftwijfel. Want misschien hebt u zelf een profielfoto met zonsondergang zonder dat u een Filippijns Grindr-account of postkoloniale associaties hebt. Dat kan. Op allerlei sociale media dienen ondergaande zonnen als profiel- of achtergrondfoto en om allerlei redenen. Voor wie dit fenomeen nooit zelf fotografeert – een wat hypothetische situatie – bestaan databanken met miljoenen downloadbare zonsondergangfoto’s. Ook worden bijpassende tekstuele suggesties gedaan voor een persoonlijke boodschap: ‘Still finding magic’ of ‘Cloudy skies, golden hearts’.

Wie behalve gevoelig ook belezen wil overkomen, citeert de 19de-eeuwse schrijver Ralph Waldo Emerson: ‘Every sunset brings the promise of a new dawn’. Origineler is het citaat van dichter T.S. Eliot. Hij zag de invallende avond als tijdstip van vertraging, en beschreef dat als een patiënt onder narcose (a ‘patient etherised upon a table’).

Slechts een enkele keer is de zonsondergang wél eenduidig, namelijk wanneer die gestileerd is tot strakke horizontale banen. Dan is het een vlag met, net als de regenboogvlag, lhbtqia+-betekenissen. De lesbische zonsondergangsvlag heeft zeven banen, van roze tot oranje, voor zeven queer identiteiten, zoals trans en non-binair lesbisch. Zijn het vijf banen – oranje, geel, wit, lichtblauw, donkerblauw – dan is het de aroace-vlag, voor mensen die aromantisch en aseksueel zijn. De oranje baan symboliseert het gemeenschapsgevoel, donkerblauw de diepte en complexiteit van een aroace-bestaan. Kiest u dit als profielfoto met een slogan over ‘cloudy skies’, dan hebt u het verkeerd begrepen.

Simba, Timon en Pumbaa in ‘The Lion King’ (VS, 1994)

Foto ANP/Mary Evans Picture Library Ltd.

Zonsondergangen zijn ouderwets

Zo is de zonsondergang net zo veelzijdig als hij veelkleurig is. Zo fenomenaal mooi dat de liefde ervoor universeel is en foto’s ervan bijna altijd lukken, elk exemplaar kan wel boven de bank. En als je iets negatiefs over de esthetiek wilt zeggen, als je dat nou per se nodig vindt, is dat het een cliché is. Oscar Wilde noemde zonsondergangen ouderwets, het bewonderen ervan een teken van provincialisme. En dat was nog ver voor The Lion King, waarin stemmingsvolle scènes van vader leeuw en zoon worden onderstreept door een verkleurende hemel – momenten voor contemplatie, vindt blijkbaar ook Disney. Daar hadden trouwens ook best chimpansees bij gepast – gedragsbioloog Adriaan Kortlandt ontdekte dat die soms net als wij vol interesse kijken naar hoe de zon zakt.

De kunstgeschiedenis staat meer aan de kant van de chimpansees dan die van Wilde. Caspar David Friedrich schilderde de zonsondergang vol romantiek, William Turner ook, Edvard Munch minder romantisch want met schreeuw. Het kent culturele betekenissen rond het einde der tijden, meditatie in het hindoeïsme. Zonsondergangen komen voor op ansichtkaarten, posters, grafstenen, rouwkaarten, badlakens, als cocktails – met grenadine dat traag als de zon door sinaasappelsap met wodka heen zakt – en op internet. Daardoor zitten al die grijze horizonvervuilende datacenters vol foto’s van veel mooiere, kleurige horizonten.

Edvard Munch, De Schreeuw (1893)

Foto Edvard Munch, Public domain/Wikimedia Commons

Bij heldere lucht en de juiste luchtvochtigheid kan twee of drie seconden net boven de wegzakkende zon een felgroene streep oplichten (bestaat ook als cocktail: Green Flash). De Franse film Le rayon vert, naar Jules Verne, verscheen in 1986. Als de twee hoofdpersonen op vakantie de zonsondergang én een groene flits zien, is verliefdheid natuurlijk onvermijdelijk.

Nóg zeldzamer (met zelfs geen eigen cocktail) is de blauwe flits. Die volgt, héél soms, een seconde, op de groene. De heilige graal van atmosferische fenomenen. Vang dat maar eens voor je profielfoto.