‘Als cultureel erfgoed met opzet wordt verwoest, kun je spreken van een oorlogsmisdaad’

„Een oorlogsverklaring tegen de beschaving.” Zo noemde Mehdi Jamalinejad, de gouverneur van Isfahan, de Israëlische en Amerikaanse aanvallen op het cultureel erfgoed in die stad, eerder deze maand. „Een vijand zonder cultuur schenkt geen aandacht aan culturele symbolen”, verklaarde Jamalinejad. „Een land zonder geschiedenis heeft geen respect voor historische sporen. Een land zonder identiteit hecht geen waarde aan identiteit.”

In die typering wil de in de Iraanse hoofdstad Teheran geboren Bijan Rouhani, archeologisch onderzoeker aan de Universiteit van Oxford, niet meegaan. „Natuurlijk hebben de Amerikanen ook een cultuur”, zegt hij tijdens een videogesprek over cultureel erfgoed in Iran. „Als je gewone burgers uit Amerika en Iran aan tafel zet, hebben ze vast veel te bespreken. Of politici uit deze beschavingen en culturen elkaar ooit gaan begrijpen is de vraag.”

De 50-jarige Rouhani kwam in 2009 in Oxford terecht na te zijn gepromoveerd aan de Universiteit van Rome op Geschiedenis en bescherming van architectonisch erfgoed. Daarnaast is hij voorzitter van het bestuur van de Cultural Emergency Response, een in Amsterdam gevestigde non-profitorganisatie die lokale instanties wereldwijd helpt bij de bescherming van cultureel erfgoed. Rouhani vertelt dat zijn familie nog in Iran woont: „Ze zijn moeilijk te bereiken, maar gelukkig zijn ze veilig. We hebben korte telefonische gesprekken over hele alledaagse dingen.”

UNESCO, de VN-organisatie voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur, heeft 29 locaties in Iran aangewezen als cultureel erfgoed en waarschuwde op 2 maart – nadat het beroemde Golestan-paleis in Tehran werd beschadigd – direct op het gevaar dat de 29 andere locaties liepen. UNESCO had de geografische coördinaten van de locaties die als erfgoed zijn aangemerkt, doorgegeven aan de „betrokken partijen”. Volgens het Iraanse ministerie van Cultureel Erfgoed zijn er sinds het begin van de oorlog, op 28 februari, 120 locaties beschadigd, maar niet alles daarvan is te verifiëren.

Blauw-witte schilden bij het Chehel Sotoun-paleis in Isfahan, bedoeld als waarschuwing dat het hier om werelderfgoed gaat.

Foto Morteza Nikoubazl/NurPhoto via Getty Images

Hoe betrouwbaar zijn de cijfers van het Iraanse ministerie?

„Het is niet mogelijk om een exact getal te geven, omdat er sinds het begin van de oorlog een internetblokkade is in Iran. Door beperkt satellietgebruik in het Midden-Oosten komen er weinig beelden door. Het is bijna onmogelijk om contact te krijgen met experts op het gebied van cultureel erfgoed in Iran. Mijn collega’s van de universiteit van Chicago hebben onlangs een interactieve kaart met beschadigde locaties gelanceerd. Zij komen tot zeventig plekken, die via open source research geverifieerd zijn. In werkelijkheid gaat het waarschijnlijk om een veel hoger aantal.”

Is er bewijs dat Israël en de VS met opzet cultureel Iraans erfgoed vernietigen?

„Ook dat is moeilijk te verifiëren, want om te kunnen zeggen dat iets opzettelijk was, moet je ter plekke onderzoek doen. Maar in ten minste één geval hebben Israëlische militaire functionarissen bevestigd dat ze doelbewust een gebouw als doelwit hadden gekozen: het parlementsgebouw van de architect Heydar Ghiai in Teheran, dat in 1955 was gebouwd. Op X werd een statement gezet over deze actie met een satellietfoto erbij.”

In het UNESCO Verdrag inzake de bescherming van culturele goederen in geval van een gewapend conflict, uit 1954, wordt een juridisch onderscheid gemaakt tussen opzettelijke en niet-opzettelijke vernietiging. Is dat iets waar Israël en de VS zich na de oorlog achter kunnen verschuilen?

„Als cultureel erfgoed opzettelijk verwoest wordt, kun je van een oorlogsmisdaad spreken. Dat is vastgelegd in het Haagse verdrag, maar nog nadrukkelijker in het humanitair oorlogsrecht van de Geneefse Conventies en Het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof. Maar zelfs als het géén opzet was, gaan landen die cultureel erfgoed verwoesten niet vrijuit. Met het ondertekenen van die verdragen beloven ze voorzichtig om te gaan met cultureel erfgoed in oorlogstijd.”

De Amerikaanse minister van Defensie, Pete Hegseth, deed de vernietiging van cultureel erfgoed onlangs af als ‘stomme omgangsregels’.

„Tja, wat kan ik daarop zeggen? Het is een keuze: respecteer je het internationaal recht of denk je dat alleen macht telt? Ik wil niet ingaan op de politieke achtergronden van dit conflict, maar na de Tweede Wereldoorlog hebben landen regels afgesproken. Burgers, ziekenhuizen, maar ook cultureel erfgoed moet beschermd worden in tijden van oorlog. Of het nou om religieuze of artistieke locaties gaat, om bouwwerken of artefacten.”

Kun je cultureel erfgoed wel beschermen als landen die het verdrag ondertekend hebben, deze bescherming niet serieus nemen?

„Dat is een probleem van internationaal recht. Landen ondertekenen verdragen en overeenkomsten, maar er is geen internationale instantie die handhaaft. Het is het recht van de sterkste. Landen trekken zich terug als een verdrag niet meer bevalt. Niet alleen verdragen over cultureel erfgoed, maar ook over bijvoorbeeld klimaat. Het framework van waaruit nu gewerkt wordt, voldoet niet.”

De bazaar in Teheran wordt geraakt op 2 maart

Foto Iraanse Rode Kruis/ ANP

De Amerikaanse president Trump gaf aan regime change in Iran te willen, maar intussen wordt het erfgoed van de Iraanse bevolking verwoest. Valt dat te rijmen?

„Dat is ook bij eerdere oorlogen gebeurd. Neem Irak in 2003: toen ging regime change ook gepaard met de vernietiging van cultureel erfgoed. Het Nationaal Museum van Bagdad werd geplunderd tijdens de bezetting vanwege een gebrek aan bescherming door het Amerikaanse leger. Zelfs Babylon ging deels kapot. Het Amerikaanse leger zette militaire kampementen op bij oude locaties. Juist bij regime change wordt veel erfgoed verwoest.”

Is vernietiging van erfgoed een effectief wapen in oorlogen?

„Cultureel erfgoed staat symbool voor de identiteit van een land en een volk. Het kan door de vijand worden ingezet als propaganda. Kijk naar hoe ISIS in Syrië en Irak te werk ging. Via internationale media-aandacht hebben ze de vernietiging van cultureel erfgoed in die landen zorgvuldig georkestreerd om nieuwe leden te werven. En wat te denken van de Taliban? Voordat de Taliban het boeddhistische heiligdom van Bamiyan in Afghanistan met explosieven verwoestte, werd die militante beweging niet als Afghaanse gesprekspartner beschouwd. Maar na de aankondiging van dat voornemen mocht de Taliban plotseling aan de onderhandelingstafel aanschuiven. Dat gegeven werd vervolgens weer gebruikt voor een nieuw narratief: de Afghanen lijden onder de sancties van het Westen, dat zich alleen maar zorgen maakt over stenen en bouwwerken.”

Toen de Taliban en ISIS werelderfgoed vernietigden werd dat als ‘een misdaad tegen de mensheid’ getypeerd. Gebeurt dat nu ook?

„De vraag is: aan wie behoort erfgoed toe en wie bericht erover? In Syrië bijvoorbeeld berichtten westerse media vooral over de vernietiging van klassieke archeologie, zoals Palmyra dat door ISIS werd verwoest. Maar er werden ook vele islamitische sites verwoest. Klassieke archeologie kreeg de aandacht van internationale of westerse media omdat het over Romeinse en Grieks-Romeinse steden ging, om steden met een connectie met de westerse beschaving. Dat verhaal was dus makkelijker te verkopen. Als een lokale moskee of islamitische begraafplaats het doelwit wordt, dan is daar minder aandacht voor. Ik verwacht niet dat dat met betrekking tot Iran anders zal zijn. De vernielingen daar zullen niet als ‘barbaars’ getypeerd worden, omdat er één partij is die zegt dat ze vrijheid en democratie komen brengen, dat deze oorlog uit goede wil wordt gevoerd. De westerse media zullen de schade daarom als collateral damage zien, die onoverkomelijk was. De prijs die bij deze oorlog hoort.”

In het recent verschenen boek Reporting Heritage Destruction bent u kritisch over de wijze waarop journalisten verslag doen van de vernietiging van cultureel erfgoed. Ze zijn zich niet altijd bewust van de gevolgen van hun publicaties, schrijft u, en het feit dat ze gebruikt kunnen worden door militante groeperingen of regimes.

„Verslag doen van de vernietiging van cultureel erfgoed kan tricky zijn. Het is belangrijk om het wereldkundig te maken, zo lang andere aspecten van een oorlog, zoals het menselijk lijden, niet ondergesneeuwd raken. Je moet de balans bewaken, en dat is koorddansen voor journalisten.”

Het Golestan-paleis is een van de oudste monumenten in de Iraanse hoofdstad Teheran. Men vermoedt dat het in de 16de eeuw is gebouwd onder het regime van Sjah Tahmasp I. Het paleis kreeg pas echt vorm toen de Qajar-dynastie (1796 – 1925) Teheran tot hoofdstad maakte. Het ommuurde Golestan-paleis werd regeringszetel, en het centrum van Qajari kunst en architectuur. Het paleis is vooral bekend vanwege de enorme spiegelzaal en de tuinen (Golestan betekent ‘bloementuin’). Hier werden Reza Pahlavi (1926) en Mohammad Reza Pahlavi (1967) gekroond. Het paleis stond ook op afbeeldingen van Iraans geld in de jaren zeventig.

Foto Fatemeh Bahrami/ Anadolu via Getty Images

Het Golestan-paleis was een van de eerste geraakte locaties. Op basis van videobeelden en statements is dit paleis niet rechtstreeks geraakt, maar door een raketaanval op het nabijgelegen Argplein. Hierdoor is in elk geval de spiegelzaal verbrijzeld. Ook de historische ramen liggen eruit. Volgens de Iraanse regering is Israël verantwoordelijk voor de schade aan dit paleis. Donderdag werd het Sa’dabad-paleis aan de lijst van beschadigde gebouwen toegevoegd. Ook dit paleis, in het noorden van Iran, werd gebruikt door de Qajar-dynastie.

Lees ook

Cultuurvernietiging als oorlogsdoel in Gaza, Oekraïne en elders: de identiteit van een volk uitwissen, en dan het volk zelf