Bas-bariton José van Dam: de grootste operazanger die België ooit heeft gekend

Als je als operazanger een halve eeuw actief bent op de belangrijkste podia, hoe weet je dan dat het tijd is om te stoppen? Voor de Belgische bas-bariton José van Dam was het een kwestie van redeneren vanuit de muziek – zoals hij altijd al deed. Bescheiden, dienend, innemend. ,,Het belangrijkste”, zei hij in 2000 tegen muziektijdschrift La Scena, ,,is dat mensen op de dag dat ik stop met zingen zeggen: ‘jammer dat van Dam niet meer zingt’ in plaats van ‘jammer dat van Dam blijft zingen.'”

José van Dam, de beroemdste operazanger die België gekend heeft, overleed dinsdag op 85-jarige leeftijd. Dat werd donderdag bekendgemaakt door de Muziekkapel Koningin Elisabeth, waaraan hij als docent verbonden was. Van Dam was ,,een legende die met zijn genie de operageschiedenis van de 20e en 21e eeuw heeft getekend”, aldus het bericht.

De stem waarmee José van Dam dirigenten en toehoorders in vervoering bracht en die terug te beluisteren is op zo’n 150 platen en cd’s, werd bij toeval ontdekt. Elf jaar was hij. Een Brusselse timmermanszoon die bij moeder thuis graag voor de grammofoon zat, en op een lokale zangwedstrijd opeens zelf een natuurtalent bleek. Op zijn zeventiende werd hij toegelaten tot het Brusselse conservatorium. Hij doorliep het (met een onderbreking voor militaire dienst) met glans en startte als vroege twintiger zijn loopbaan.

Na wat onbeduidende rolletjes leerde hij het vak echt kennen tijdens vaste verbintenissen aan de opera van Genève en – onder dirigent Lorin Maazel – de Deutsche Oper in Berlijn. De hoofdrollen die Van Dam daar te zingen kreeg, lanceerden zijn carrière. Hij was te beluisteren op de grootste podia, van La Scala in Milaan en de Royal Opera in Londen tot de Salzburger Festspiele en de Met in New York.

Wie nu hoort hoe Van Dam gestalte gaf aan rollen als Amfortas in Wagners Parsifal (1980) of Sarastro in Mozarts Die Zauberflöte (1985), snapt waarom hij een van de lievelingszangers was van dirigent Herbert von Karajan. Tegen Van Dams forse laagte kun je leunen, in zijn middenregister klinkt een verleidelijke tederheid door. Karajan en Van Dam gaven samen 157 concerten en maakten 28 opnames. Van opera’s, maar ook van concertrepertoire als het Requiem van Verdi en Brahms en Beethovens Missa Solemnis.

Het gros van Van Dams glansrollen kun je gewoon terugluisteren. Zijn elegantie in de grote Verdi-rollen – Simon Boccanegra, Falstaff, Philippe II (Don Carlos), Germont (La Traviata). Zijn aangrijpend melancholieke Amfortas. Zijn onovertroffen Don Quichotte (Massenet). En de stem ontwikkelde zich. De jonge Van Dam was een bas, de rijpere Van Dam bas-bariton. ,,Mijn uitdaging is vooral het altijd weer beter te doen”, zei hij in 2000. ,,De afgelopen twintig jaar is mijn stem groter én kleurrijker geworden. En – met tijd en ervaring – mijn interpretaties gelaagder.”