Crisissfeer rondom stroomnet neemt toe: Tennet vreest geen huizen meer op het stroomnet te kunnen aansluiten

Komt de bouw van nieuwe woningen stil te liggen door netcongestie? De waarschuwing van de landelijke hoogspanningsnetbeheerder Tennet op donderdag is urgent: op basis van nieuwe berekeningen heeft „het elektriciteitsnet in Flevoland, Gelderland en Utrecht, ondanks de maatregelen die al zijn genomen, zijn grenzen bereikt”. De provincies roepen in een brandbrief aan het Rijk op tot „een crisisaanpak”.

Als de krapte op het stoomnet niet snel wordt verholpen, dan is er in die drie provincies over enkele maanden geen plek meer op het stroomnet voor nieuwe woningen. En dat in een tijd dat de woningnood al hoog is. „Er dreigt deze zomer een aansluitstop voor kleinverbruik, zoals consumenten, MKB en projectontwikkelaars van woningbouw”, zegt de netbeheerder. Alleen met zo’n zware maatregel kunnen ongecontroleerde, grootschalige stroomuitvallen in deze provincies worden voorkomen.

Al jaren waarschuwen netbeheerders dat het stroomnet op veel plekken propvol zit tijdens piekmomenten. Door de overstap van fossiele energiebronnen naar duurzaam opgewekte elektriciteit zoals zonne-energie neemt de vraag naar capaciteit op het elektriciteitsnet sneller toe dan dat netbeheerders, ondanks verwoede pogingen, kunnen bijbenen. Op veel plekken zijn er niet genoeg kabels onder de grond, lijnen in de lucht en transformatoren om alle elektriciteit te kunnen vervoeren van bron naar gebruiker.

Daarom staan al ruim 14.000 bedrijven in de wachtrij voor een aansluiting – van een industriële wasserette die een aansluiting wil voor een cleanroom tot een verhuisbedrijf dat zijn elektrische busjes wil laden. Dat stroom op termijn ook voor ‘gewone huishoudens’ niet meer altijd vanzelfsprekend beschikbaar zou zijn, riepen netbeheerders ook al langer. Uit de nieuwe analyse blijkt nu voor het eerst dat er consequenties aankomen voor gewone – nog niet gebouwde – woonhuizen. Zij komen op een wachtlijst te staan, net als voor bedrijven al het geval is.

Tennet is niet verrast

„Al sinds oktober 2023 weten we dat de situatie in deze drie provincies zorgelijk is en dat er maatregelen nodig zijn om een aansluitstop te voorkomen”, zegt Frank Westhoek, manager congestie en netplanning bij Tennet. De afgelopen maanden heeft Tennet door een nieuwe rekenronde vastgesteld in hoeverre de maatregelen netcongestie dempen. De conclusie: „De maatregelen gaven onvoldoende soelaas.”

Bij Tennet komt die conclusie niet als verrassing. „In deze drie provincies hebben we in totaal pas veertig megawatt (MW) aan capaciteit beschikbaar gemaakt met maatregelen, terwijl er meer dan duizend MW nodig is om de krapte op het stroomnet te verhelpen.” Robert Kuik, directeur netwerkplanning van Tennet, zegt in een persbericht dat ”de situatie ten opzichte van vorig jaar verslechterd is”.

De waarschuwing van Tennet is een forse tegenvaller voor demissionair minister Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei, VVD) in de nadagen van haar ministerschap. Het verbeteren van de problemen op het stroomnet was juist een van haar doelstellingen als minister. In een begrotingsdebat oogde Hermans donderdag ietwat verrast: „Een paar maanden geleden leek het voorzichtig nog de goede kant op te gaan.”

Het kabinet-Schoof richtte zich op het verkorten van procedures en het beperken van inspraak. Vaak loopt de aanleg van noodzakelijke stroomkabels jaren vertraging op door klachten van omwonenden of grondbezitters.

In deze drie provincies moeten van de overheid tot 2030 in totaal 200.000 woningen worden bijgebouwd. „Een deel daarvan is in aanbouw, een heel groot deel nog niet”, zegt Fahid Minhas, directeur van Neprom, de Nederlandse vereniging van projectontwikkelaars. Volgens hem zijn er wel manieren mogelijk om net bewuster te bouwen, zoals woningen die gebruik maken van een een lokaal energiesysteem, zoals een wijkbatterij. „Maar we zien in de praktijk dat een woning met dit soort maatregelen al snel  10.000 tot 15.000 euro duurder wordt.”

Bijbouwen en flexibiliteit

De komende maanden werkt Tennet samen met overheden, regionale netbeheerders en het bedrijfsleven uit wat er nodig is om een aansluitstop komende zomer te voorkomen. Wat kunnen netbeheerders zelf in die paar maanden nog doen? Sneller stroomcapaciteit bouwen, waarbij snel voor omwonenden pijnlijke beslissingen genomen moeten worden – zoals over op welke locatie onderdelen van het stroomnet mogen komen te staan. Tennet noemt het hoogspanningsstation Utrecht-Noord, dat zo’n twaalf voetbalvelden aan ruimte nodig heeft, die belangrijk is voor de stroomvoorziening van de drie provincies als voorbeeld. Tennet wil die bouwen, maar krijgt maar moeizaam een locatie toegewezen.

Op het moment ligt een voorstel van het demissionaire kabinet bij de Eerste Kamer dat stroomnetuitbreiding aanmerkt als van ‘zwaarwegend nationaal belang’. Omwonenden kunnen dan enkel nog bij de Raad van State – en niet eerst bij de rechtbank – in bezwaar gaan. Het kabinet hoopt daarmee procedures met wel anderhalf jaar te kunnen verkorten. Een week geleden presenteerde het kabinet nog een ‘Aansluitoffensief’ om met behulp van flexibel stroomgebruik van bedrijven de wachtrijen op het stroomnet te verkorten.

Een andere gedeeltelijke oplossing die Tennet noemt, is het inzetten op grootschalig flexibel stroomgebruik, zodat niet iedereen op hetzelfde moment elektriciteit afneemt. Dat moet de pieken op het stroomnet dempen. „In Utrecht staan er bijvoorbeeld al openbare laadpalen voor elektrische auto’s die dimmen of zelfs uitgaan op piekmomenten”, zegt Westhoek. Bijvoorbeeld op momenten waarop mensen thuiskomen, elektrisch koken en de wasmachine aanzetten. „Dat soort flexibele laadpalen zien wij ook graag bij mensen thuis voor de deur.”

Ook wil Tennet de discussie openen over in hoeverre Nederland meer (risico op) stroomuitval wil accepteren om een aansluitstop te voorkomen. „We moeten bespreken of het acceptabel is dat op een koude winteravond bedrijven worden afgeschakeld om op zo’n zelfde moment meer huishoudens op het net te kunnen aansluiten”, zegt een woordvoerder.

De aankomende staatssecretaris voor Klimaat en Groene Groei erft een ingewikkeld dossier. De coalitie heeft een „crisiswet netcongestie” aangekondigd, waardoor procedures moeten worden versneld. Ook zegt de coalitie te willen ingrijpen als de bouw van het stroomnet stagneert.

De opvolger van Hermans, zo suggereerde zij zelf ook in het Kamerdebat, zal moeten nadenken over het nemen van „meer risico” op het stroomnet. Oftewel, het net zwaarder belasten dan nu wordt toegestaan, met een grotere kans op stroomuitval. „Ik denk dat daar aanvullende stappen nodig zijn.”