De nieuwe ruimtewedloop: waarom gaan we nu wéér naar de maan?

Op 1 april was het zo ver: na meer dan vijftig jaar wachten steeg NASA’s Space Launch System-raket op vanaf het lanceercomplex in Florida. Aan boord van de Orion-capsule, door de bemanning ‘Integrity’ gedoopt, bevinden zich vier astronauten die de historische missie Artemis II uitvoeren.

Deze vlucht om de maan markeert een belangrijk moment: voor het eerst sinds Apollo 17 in 1972 komen wij mensen weer verder dan een lage baan om de aarde. De bekendste plek hiervoor is het International Space Station (ISS), een gigantisch laboratorium dat op ongeveer 400 kilometer hoogte rondjes om onze planeet draait en waar al meer dan twintig jaar onafgebroken astronauten wonen en werken.

In de geschiedenis van de ruimtevaart zijn er in totaal negen bemande missies naar de maan ondernomen. Bij zes van deze missies werd er ook daadwerkelijk een landing op het oppervlak uitgevoerd, waarbij in totaal twaalf mensen over de maan wandelden. De missie van Apollo 17 in december 1972 markeerde de laatste keer dat de mensheid voet op onze natuurlijke satelliet zette, voordat het Artemis-programma deze draad weer oppakte. Maar de belangrijkste vraag blijft: waarom investeren zoveel landen en commerciële partijen juist nu weer miljarden in maanmissies?

Een ‘wedstrijdje verplassen’ in de ruimte

Waar de Apollo-missies in de jaren zestig en zeventig vooral gedreven werden door prestige en de Koude Oorlog, is de huidige context van het Artemis-programma een mix van geopolitiek en economische belangen. Volgens ruimtevaartdeskundige Rob van den Berg is de hernieuwde interesse niet toevallig. Hij stelt dat de politieke wil vaak pas ontstaat als er concurrentie is. “Zodra China aangeeft dat ze naar de maan willen, dan staat Amerika gelijk klaar”, vertelt hij.

Het mechanisme achter deze versnelling is volgens Van den Berg dan ook puur geopolitiek. China heeft met hun Chang’e-programma flinke stappen gezet, waaronder een landing op de achterkant van de maan. Dit heeft het westen wakker geschud, concludeert de ruimtevaartdeskundige. “Het is bij wijze van spreken een wedstrijdje verplassen.”

De maan wordt in de internationale context niet langer alleen als een satelliet beschouwd, maar als strategisch terrein. “De maan wordt nu echt gezien als een verlengstuk van de aarde. Onze maan is weer het volgende continent dat gekoloniseerd kan worden.”

Hoewel internationale verdragen van de Verenigde Naties stellen dat de maan van niemand is, ziet de praktijk er vaak anders uit. Zowel de VS als China azen op de zuidpool van de maan, waar waterijs in de diepe kraters ligt. Wie daar als eerste een maanbasis bouwt, claimt de beste strategische plekken.

Technologische uitdagingen: van SLS tot Starship

De technologie voor ruimtevaart is sinds de jaren zestig een stuk betrouwbaarder en goedkoper geworden, mede door de opkomst van commerciële partijen zoals SpaceX. Toch zijn de uitdagingen enorm. Terwijl de SLS-raket van NASA de bemanning de ruimte in brengt, is er voor een daadwerkelijke landing, zoals wel de bedoeling is voor latere Artemis-missies, een maanlander nodig die nog volop in ontwikkeling is.

SpaceX werkt op dit moment aan het gigantische ruimtevaartuig met de naam Starship. Dit gevaarte moet in de ruimte kunnen worden bijgetankt om de maan te bereiken. “Dat bijtanken, dat is ook nog nooit eerder gedaan in de ruimte en dat klinkt simpeler dan het is”, stelt Rob van den Berg. Het gebrek aan zwaartekracht zorgt ervoor dat brandstof gaat rondklotsen, wat de ontbranding van raketmotoren in de ruimte lastiger maakt.

Daarnaast zijn er zorgen over de veiligheid bij het verlaten van zulke enorme vaartuigen; de Starship-lander is namelijk een complete raket die na een verticale landing in zijn geheel rechtop op het maanoppervlak blijft staan, waarbij de cockpit zich helemaal bovenin bevindt om onderin ruimte vrij te houden voor vracht en de enorme brandstoftanks. Om het oppervlak te bereiken, moeten de astronauten dan via een externe lift letterlijk langs de buitenkant van de raket naar beneden zoeven voor hun eerste stappen op de maan. Van den Berg merkt op dat zij hierbij “zo’n 40 meter” moeten afdalen: “als die lift het niet doet en jij staat op de maan, ja, dan kom je dus niet meer terug in de cockpit.”

De wetenschappelijke schatkamer op de zuidpool

Ondanks de politieke strijd is de wetenschappelijke waarde van de maan onomstreden. De focus van bijna alle nieuwe missies ligt op de zuidpool. Philippe Schoonejans, verbonden aan Space Expo en voorheen werkzaam bij ESA, benadrukt dat de diepe, eeuwig donkere kraters op de polen cruciaal materiaal bevatten dat miljarden jaren onaangetast is gebleven.

Het aanwezige waterijs is daarbij de belangrijkste hulpbron. Het kan niet alleen gebruikt worden als drinkwater voor een permanente maanbasis, maar ook gespleten worden in zuurstof om in te ademen en in waterstof als raketbrandstof. Ook het maanstof zelf, dat door het gebrek aan erosie vlijmscherp is, en de zonnewinddeeltjes die in de kraters gevangen zitten, kunnen ons meer leren over de vorming van planeten

Een springplank naar Mars?

De uiteindelijke ambitie van het Artemis-programma gaat verder dan onze natuurlijke satelliet. “De maan is zelf wetenschappelijk interessant maar we leren er ook van alles wat nodig is voor een Marsmissie, zoals omgaan met straling, leven van het land, leven in verminderde zwaartekracht en lange reizen”, vertelt Schoonejans, “en wellicht kan men er ooit brandstof maken en daarmee doorvliegen naar Mars.”

Waar Artemis II nu de weg plaveit met een bemande scheervlucht, moeten volgende missies zoals Artemis III (test in een baan om de aarde) en Artemis IV (de eerste landing) de fundering leggen voor het ‘Artemis Base Camp’.

De weg naar een permanente menselijke aanwezigheid op de maan is nog lang en vol politieke en technische obstakels, maar met de succesvolle lancering van Artemis II is de mensheid definitief aan een nieuw hoofdstuk in de ruimtevaart begonnen.

Wil je meer achtergronden over dit nieuws volgen? Bekijk dan ook onze recente artikelen:
– Earthset en eclips: Orion scheert langs verre maanzijde
– Artemis II duikt straks langs de verre maanzijde
– Lancering geslaagd: Artemis II begint reis om de Maan
– Eindelijk: Artemis II lanceert vannacht (hopelijk)!
– Artemis II-raket staat op lanceerplatform: lancering in april?
– Omwenteling bij NASA: maanlanding op de schop
– Artemis II raket terug naar VAB om reparatie
– Nieuwe vlucht in maanrace: China test capsule en raket
– Race naar de maan vertraagd, tentoonstelling gestart
– Race tegen de klok: dit moet er gebeuren voor Artemis III
– Het lichaam als lab in de diepe ruimte met Artemis II
– De Maan lonkt: bemenste Artemis II-raket is lanceerklaar
…of volg onze themapagina’s Artemis, Astronauten, De Nieuwe Ruimtewedloop, of Ruimtevaart om helemaal bij te zijn in deze interessante tijden!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: