Door verkiezingen in oorlogstijd te eisen zet Trump Oekraïne weer onder druk

7 uren geleden 3

Er dreigt een nieuwe frontlinie in Oekraïne te ontstaan: verkiezingen. De Amerikaanse regering heeft president Volodymyr Zelensky opnieuw zwaar onder druk gezet om verkiezingen te organiseren: vóór 15 mei, anders vervallen de toezeggingen die de VS deden voor veiligheidsgaranties.

Behalve over het presidentschap zou de bevolking dan in een referendum moeten stemmen over een vredesvoorstel. Dat meldt de Financial Times woensdag op basis van Oekraïense en westerse bronnen.

Washington zou met de eis voor verkiezingen proberen een vredesdeal te forceren en Rusland te bewegen zo’n overeenkomst te aanvaarden. Moskou hamert al langer op dergelijke verkiezingen – het Kremlin ziet Zelensky als ‘niet legitiem’, onder meer omdat zijn reguliere ambtstermijn verlopen is. Onder de Oekraïense wet klopt dat niet: de grondwet verbiedt verkiezingen tijdens de staat van beleg. Die is van kracht sinds de grootschalige invasie van Oekraïne vier jaar geleden: het land vecht langs een achthonderd kilometer lange frontlinie voor zijn voortbestaan als onafhankelijk land, terwijl Rusland meer dan 20 procent van het Oekraïense grondgebied heeft bezet.

Argumenten tegen verkiezingen in oorlogstijd zijn talloos: het is in strijd met de grondwet, het stemrecht (zowel actief als passief) van militairen aan het front kan niet gewaarborgd worden en de veiligheid rond stembureaus is niet gegarandeerd. Ook is er het risico van Russische inmenging en ondermijning. De vraag is verder wie een stembiljet krijgt: van de 44 miljoen vooroorlogse inwoners is naar schatting minstens een derde weggevlucht of leeft in bezet gebied. Deze beperkingen maken het kiesproces niet alleen lastig te organiseren, ze bieden veel aanknopingspunten voor Rusland om nadien te zeggen dat de uitslag niet representatief is. Verkiezingen zijn in deze omstandigheden zowel intern als geopolitiek een mijnenveld.

President Volodymyr Zelensky. Mogelijk zijn er binnen enkele maanden presidentsverkiezingen in Oekraïne.

‘Vergif voor het land’

Een roep om verkiezingen wordt door sommigen gezien als een poging om Kyiv van binnenuit te verzwakken. „In plaats van een strategie te bedenken om de agressor uit te schakelen, leggen de VS een strop om onze nek: óf we moeten vernederd capituleren met het risico onze soevereiniteit te verliezen, óf we moeten verkiezingen houden”, schrijft Hanna Hopko, oprichter van het Netwerk voor Bescherming van Nationale Belangen (ANTS), een ngo die zich inzet voor democratie in Oekraïne.

Ook kopstukken in de Oekraïense politieke arena betwijfelen of dit front geopend moet worden. „Tijdens de oorlog een politieke competitie organiseren, is vergif voor het land”, zei Vitaly Klytsjko, burgemeester van Kyiv en een van Zelensky’s politieke rivalen, eerder in een interview met NRC.

Uit de laatste opiniepeiling van het toonaangevende Kyiv Internationale Instituut voor Sociologie (KIIS), die van januari, bleek dat 59 procent van de ondervraagden gelooft dat eerlijke verkiezingen onmogelijk zijn voordat er een definitief vredesbestand is. Slechts 10 procent van de ondervraagden vindt dat er wél al verkiezingen gehouden moeten worden.

Al eerder bleek dat de Amerikanen proberen het politieke vuur binnen Oekraïne op te stoken, onder meer door stiekeme gesprekken te voeren met oud-president Petro Porosjenko en oud-premier Joelja Tymosjenko, politieke tegenstanders van Zelensky. Beiden verklaarden nadien dat zij geen voorstander zijn van verkiezingen tijdens de oorlog.

Of de twee kans maken om president te worden, valt te betwijfelen. In peilingen uit december scoorden ze beiden rond de 5 procent. Tegen Tymosjenko is de zware beschuldiging geuit van poging tot omkoping van parlementsleden. Porosjenko wordt verdacht van hoogverraad. Uit de peilingen blijkt wel dat Zelensky het lastig zou krijgen tegenover oud-opperbevelhebber Valeri Zaloezjny en zijn stafchef en voormalig hoofd van de militaire inlichtingendienst Kyrylo Boedanov.

Oekraïense militairen tijdens een training.

Rusland waarschuwt tegen optimisme over vrede

Dat betekent niet dat Kyiv de kwestie van verkiezingen helemaal uit de weg gaat. Oekraïne heeft verschillende commissies en organisaties die al plannen maken voor de eerste verkiezingen na de oorlog. „Oekraïne heeft een half jaar nodig na het beëindigen van de staat van beleg om de infrastructuur te ontwikkelen voor verkiezingen en te zorgen dat ze veilig en vrij zijn”, zegt Olha Ajvazovka, van de Kyivse denktank OPORA die onderzoek doet naar democratisch bestuur.

Het dreigement van Trump om veiligheidsgaranties te laten afhangen van spoedige verkiezingen, werpt de vraag op wat die waard zijn. „Veiligheidsgaranties zijn geen mondelinge afspraken. Ze moeten in een document zijn vastgelegd en aangenomen worden door het parlement, zodat ze niet van één politicus afhankelijk zijn. Dat is nog niet gebeurd. Oekraïne heeft nog niets en ze kunnen dus niet als dwangmiddel gebruikt worden”, zegt Ajvazovka.

Oekraïne wil alleen verkiezingen houden als die gelijktijdig plaatsvinden met een referendum over een bestand. Terwijl de Amerikanen verkiezingen als voorwaarde stellen voor veiligheidsgaranties, draait Oekraïne de volgorde om: eerst veiligheid, dan verkiezingen. Dat bleek ook uit een reactie van het presidentiële kantoor aan het Oekraïense nieuwsmedium RBC: „Zolang er geen veiligheid is, zullen er geen aankondigingen komen van verkiezingen.”

Overigens waarschuwt de Russische regering voor „te optimistische opvattingen” over het verloop van de vredesgesprekken. „President Trump heeft de Europeanen in de hoek gezet, Zelensky terechtgewezen, en eist gehoorzaamheid. Dat is allemaal prima als we vrede in Oekraïne willen bereiken, maar zover zijn we nog niet”, aldus minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov afgelopen dinsdag. „Er is nog een lange weg te gaan.”

Vorige week onderhandelden de VS, Oekraïne en Rusland over een staakt-het-vuren in Abu Dhabi. Tot nu toe was het enige tastbare resultaat van die gesprekken dat opnieuw krijgsgevangenen worden uitgewisseld. Mogelijk wordt in of na het weekend verder onderhandeld in Miami.

De kans is dan ook groot dat er binnenkort ‘TACO’ geroepen wordt – het idee dat Trump groot en dramatisch dreigt, maar Always Chickens Out. Alle eerdere keren dat Trump Oekraïne een ultimatum probeerde op te leggen, zwakte hij dat later af. Maar de onrust is opnieuw gezaaid. „Wie legt dit ons op?”, schrijft Hopko. „Iemand die in verband wordt gebracht met de Epstein-affaire en een oorlogsmisdadiger. Welke garanties kunnen deze twee bieden, afgezien van het ineenstorten van Oekraïne?”