Een Utrechtse boer mag straks geen mest meer uitrijden, z’n collega in Gelderland – een weiland verderop – nog wel

De boerderij van Linda Versteeg ligt één weg en een paar weilanden van de grens tussen Utrecht en Gelderland, vlak over een waterloop en een klompenpad. Ze heeft 135 melkkoeien en 1.300 vleesvarkens. Ooit was ze diëtiste, trouwde met een boer en ging werken op het bedrijf van zijn ouders. Nooit had ze kunnen voorzien dat haar toekomst – ze woont aan de Utrechtse kant – zo zou verschillen van die van boeren een paar honderd meter verderop, net over de Gelderse grens.

Versteeg woont met haar gezin in het Binnenveld, grofweg in het vierkant Veenendaal–Ede–Wageningen–Rhenen. Twee provincies, vier gemeenten, het samenwerkingsverband Foodvalley, twee beschermde natuurgebieden en een nieuw natuurgebied komen hier samen. NRC noemde het gebied eerder „Nederland in het klein” – op weinig plekken willen zo veel mensen iets met dezelfde grond.

In 2021 was het idee dat provincies, gemeenten, boeren en bewoners één plan zouden maken. Zeventig van de honderd boeren verenigden zich in een gebiedscoöperatie; Versteeg zit in het bestuur en in dat van de regionale Land- en Tuinbouworganisatie. Hoewel iedereen andere doelen had – huizen bouwen, blijven boeren, natuur herstellen – werd gesproken over het Binnenveld als één gebied, over grenzen heen. Precies zoals het kabinet het graag ziet: ‘gebiedsprocessen’ die stikstofuitstoot moeten verminderen en de natuur herstellen.

Maar het Binnenveld dreigt nu het toonbeeld te worden van een land dat geen helder stikstofbeleid wist te voeren. Een gebied dat grenzen moest slechten, valt juist langs die grenzen uiteen.

Lees ook

Het Binnenveld is Nederland in het klein – met alle problemen van wonen, boeren en bouwen

Haperende filmrollen

Het begon met de rijksoverheid, die jaren wachtte met duidelijke stikstofmaatregelen. Onder het vorige kabinet was er, mede door druk van BBB, stilstand. Provincies konden niet langer wachten en gingen zelf aan de slag. In het Binnenveld leidt dat straks ertoe dat boeren die soms met hun weilanden tegen elkaar aan liggen, te maken krijgen met heel andere regels.

Minister Jaimi van Essen (Landbouw, D66) zei toen hij aantrad „een andere film” te willen afspelen: meer samenwerking, minder protesten, eenduidig beleid. Binnen enkele weken worden zijn landelijke plannen verwacht die Nederland uit de stikstofknoop moeten krijgen. Veel woningbouw, vernieuwing op boerenbedrijven en industrie liggen nu stil omdat vanwege rechterlijke uitspraken geen extra stikstof mag worden uitgestoten.

In het Binnenveld zal de minister zien dat hij te maken heeft met de haperende filmrollen van zijn voorgangers. Hier, evenals in andere provincies, liggen al plannen voor het landelijk gebied die buiten het Rijk om tot stand kwamen. ‘Den Haag’ is weet dat en wil de provincies een hoofdrol geven in het nieuwe stikstofbeleid, maar de minister wil volgens het regeerakkoord wél een „gelijk speelveld” over provincie- en gemeentegrenzen heen.

Voor het Binnenveld lijken de nationale regels echter te laat te komen voor een „gelijk speelveld”, tenzij provinciale plannen weer helemaal worden omgegooid en dat zou zowel bestuurders als boeren frustreren. Nu al maakt het voortdurend veranderend beleid de boeren in het Binnenveld teleurgesteld, wantrouwend en boos – precies wat het kabinet wil voorkomen.

Stikstofzone ja/nee

Aan haar keukentafel vertelt Versteeg dat boeren jaren geleden al eens uit de gesprekken over een overkoepelend plan voor het Binnenveld stapten. Sommige gemeenten waren volgens hen vooral bezig met woningbouw en luisterden niet naar andere wensen.

Ondanks pogingen lukte het niet verder te praten. Utrecht en Gelderland besloten per provincie verder te gaan, met eigen tempo en keuzes. Dat werd onvermijdelijk toen het vorige kabinet een pot van meer dan 20 miljard euro voor ontwikkeling van het landelijk gebied introk. Provincies moesten het zelf uitzoeken. In het najaar van 2025 werd duidelijk dat er een harde grens zou komen. Utrecht presenteerde toen het Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG), alleen voor de eigen provincie.

Boeren die in hetzelfde gebied werken, krijgen twee totaal uiteenlopende regimes. Utrecht trekt rond het Binnenveld een stikstofzone van 250 meter, waar vrijwel geen mest of kunstmest meer mag worden uitgereden. Bedrijven kunnen daar moeilijk blijven bestaan; mest afvoeren kost veel geld. Versteeg valt net buiten de grens, maar moet – evenals alle Utrechtse boeren – de uitstoot van stikstof en andere broeikasgassen bijna halveren.

Ook komt in Utrecht een uitstootplafond gebonden aan de hoeveelheid grond, terwijl tegelijkertijd agrarische grond moet worden ingezet voor nieuwe natuur – plannen die Gelderland nog niet heeft. Hoe het in de praktijk wordt gebracht, moet in nieuwe gebiedsprocessen worden besloten, staat in het Utrechtse plan. Versteeg: „Dat is natuurlijk bizar, want we hádden hier zo’n gebiedsproces, maar de provincies gingen op eigen houtje verder.”

Boerenbedrijven in het Binnenveld.

Iedereen is gefrustreerd

Gelderland werkt met eigen plannen: ook met stikstofzones, bij de Veluwe en andere gebieden, maar níét rond het Binnenveld. En of de Gelderse buren van hun Utrechtse collega’s ook uitstootnormen krijgen, is nog onduidelijk. Een woordvoerder zegt dat komend najaar meer duidelijk wordt over de aanpak rond het Binnenveld: „Of de normen tussen beide provincies verschillen, zal dan blijken.”

Dirk Jan Bleijerveld, coördinator van een vereniging voor agrarisch natuurbeheer in het gebied, ziet de provinciegrens als een „beperkende factor”. Sommige boeren hebben hun bedrijf aan de ene kant, hun grond aan de andere. „Dat levert straks vreemde situaties op.” Boeren zijn wel wat verschillen gewend tussen provincies en gemeenten, zegt hij, maar:„Ze zien dit als één landbouwgebied en straks is de één de sjaak en de ander niet.”

Voor bijna iedereen is het frustrerend. Voorzitter René Verhulst en secretaris-directeur Monique Esselbrugge van Foodvalley (acht gemeenten) schreven in een reactie dat het „cruciaal” is dat Utrecht en Gelderland „eenduidig opereren”. Verschillen in „beleid, tempo en instrumentarium” leiden tot „knelpunten, onzekerheid en ongelijkheid.”

‘Duidelijke, landelijke kaders’

Een woordvoerder van Utrecht wijst naar het kabinet: „Wij vinden het onwenselijk als agrariërs in vergelijkbare situaties met verschillende regels te maken krijgen. Daarom hebben wij meermaals bij het Rijk aangegeven behoefte te hebben aan landelijke regelgeving en duidelijke, landelijke kaders.”

Eerder zeiden gedeputeerden van vrijwel alle provincies in NRC dat het Rijk jarenlang geen leiding nam in de stikstofcrisis. Nu het kabinet toch weer met landelijke eisen komt, wordt het ingewikkeld boeren gelijk te behandelen. Alleen al de grootte van stikstofzones rond kwetsbare natuur wordt een discussiepunt: in Den Haag wordt gesproken over landelijke zones van 500 of 1.000 meter, terwijl Utrecht heeft gekozen voor 250 meter en Gelderland voor 500 meter rond bepaalde gebieden.

Een woordvoerder van het ministerie van Landbouw wil niet ingaan op de situatie in het Binnenveld, maar zegt dat het werk dat provincies al hebben verzet „een belangrijke basis” vormt voor de binnenkort te presenteren stikstofplannen. Er „blijft ruimte voor maatwerk”, omdat lokale verschillen groot kunnen zijn, maar „het kabinet heeft de regie” en aanstaande stikstofmaatregelen moeten „ook onwenselijke verschillen tussen gebieden voorkomen”.

Lees ook

‘Wij vangen de klappen op’ – provincies voelen zich door het kabinet alleen gelaten in de stikstofcrisis

84 hectare nieuwe natuur

Linda Versteeg was bij alle overleggen – eerst over de gebiedsplannen, later over de ontwerpplannen voor het UPLG. Telkens wees ze op de oneerlijkheid van een harde grens, maar in het uiteindelijke plan van Utrecht zag ze daar niets van terug.

Versteeg: „We hebben jaren opties aangedragen om de biodiversiteit van het agrarische land te vergroten, om ruimte te maken voor natuurherstel. Wij zijn geen protestpartij, we denken mee en snappen dat er iets moet gebeuren. Maar het is wel ónze grond, dus je hebt ons ook nodig.”

Het meeste pijn doet haar dat Utrecht 84 hectare agrarisch land in het Binnenveld wil omzetten in natuur. Zo kunnen twee beschermde natuurgebieden aan de Utrechtse kant worden verbonden. Volgens de provincie is dat de beste manier om verslechtering van natuur tegen te gaan – een wettelijke verplichting.

Maar voor boeren voelt het als een klap. Eerder werkten ze mee aan de ruilverkavelingen die natuurgebied de Achterbergse Hooilanden mogelijk maakten, zonder te weten dat het gebied later verbonden zou moeten worden met een ander gebied. Bovendien, zegt Versteeg, hééft de Gelderse kant al een aaneengesloten natuurgebied: „De verbinding is puur ‘op papier’ nodig voor natuurherstel aan de Utrechtse kant, maar in de praktijk zijn die gebieden net over de grens al verbonden.”

Versteeg merkt dat mensen hun vertrouwen in de overheid verliezen. Steeds weer krijgen ze met ander beleid te maken, met nieuwe regels en grenzen. En dan moet het kabinet nog komen met de landelijke stikstofaanpak. Versteeg: „Het is gewoon niet eerlijk als je een ammoniakplafond krijgt en een collega anderhalve kilometer verderop niet. Wat heeft samenwerking dan nog voor zin?”

Lees ook

Zo belandde het landelijke stikstofdossier bij Elbert Hennipman op het erf. ‘Het kan toch niet dat met het opofferen van vijf bedrijven een complete gemeenschap kapotgaat?’