Europa blijft te afhankelijk van grondstoffen uit landen als China. Eigen productie komt nauwelijks op gang, concludeert de Europese Rekenkamer

De Europese Rekenkamer laat weinig heel van het grondstoffenbeleid van de Europese Unie. Voor de energietransitie heeft Europa grote hoeveelheden kritieke grondstoffen nodig, maar het is daarvoor nog zeer afhankelijk van landen buiten de EU, concludeert de Rekenkamer maandag in een rapport.

Maatregelen die de EU heeft genomen om minder afhankelijk te worden van een kleine groep landen zoals China leveren nog „geen tastbare resultaten op”, aldus de Rekenkamer. De eigen productie door lidstaten komt nauwelijks op gang en recycling van kritieke grondstoffen „staat nog in de kinderschoenen”.

De energietransitie is alleen mogelijk met grote hoeveelheden kritieke grondstoffen. Ze zijn nodig voor warmtepompen, lithiumbatterijen, zonnepanelen, windturbines, enzovoort. Zo wordt er magnesium gebruikt in elektrolyse-installaties voor de productie van waterstof, maar levert China 97 procent van het magnesium in de EU. Voor zonnepanelen wordt boor gebruikt, dat voor 99 procent uit Turkije afkomstig is.

Zelfs wanneer er nieuwe afzettingen van grondstoffen gevonden worden, kan het tot twintig jaren voordat een EU-mijnbouwproject operationeel is

Onvolledig en traag

De Rekenkamer is zeer kritisch op het Europese grondstoffenbeleid, dat niet toereikend zou zijn, en waarvan doelen te weinig worden onderbouwd. Zo zijn zelfs de EU-lijsten van kritieke grondstoffen niet volledig. Bijvoorbeeld telluur en indium ontbreken, terwijl ze als zeer cruciaal worden beschouwd voor de energietransitie, aldus de Rekenkamer.

De winning van grondstoffen in de Europa zelf is „onderontwikkeld”, aldus de Rekenkamer. Vanwege trage vergunningstrajecten, hoge energiekosten en zorgen over het milieu komen zulke projecten binnen de EU maar weinig van de grond. „Zelfs wanneer er nieuwe afzettingen van grondstoffen gevonden worden, kan het tot twintig jaren voordat een EU-mijnbouwproject operationeel is”, aldus de Rekenkamer.

De Rekenkamer plaatst veel vraagtekens bij de haalbaarheid van de doelstellingen die de EU zichzelf heeft opgelegd in de in 2024 aangenomen verordening kritieke grondstoffen. Zo moet tegen 2030 liefst 40 procent van de strategische grondstoffen op Europese bodem worden verwerkt. De Rekenkamer schat dat het momenteel om 24 procent gaat.

De verwerkingscapaciteit van grondstoffen wordt momenteel teruggeschroefd, aldus de Rekenkamer, mede door hogere energiekosten in de EU voor smelten en verwerken. Het rapport waarschuwt voor een vicieuze cirkel waarbij te weinig aanbod van kritieke grondstoffen ervoor zorgt dat er ook nauwelijks verwerking kan plaatsvinden op Europese bodem.

Lees ook

In Arizona botsen de Apaches met Trump: heilige grond moet plaatsmaken voor heilige kopermijnen

Amerikaanse agressie

De Rekenkamer trekt in het rapport geen vergelijking met de VS, maar duidelijk is dat de Amerikanen met een agressievere strategie proberen om hun afhankelijkheid van China te verkleinen. Nog los van het gedreig over inname van Groenland, sloten de Amerikanen ook miljardendeals om zich te verzekeren van meer kritieke grondstoffen. Zo sloot de Amerikaanse regering in oktober een grote deal met met Australië en investeert de VS ook miljarden in het aanleggen van strategische voorraden.

De Rekenkamer waarschuwt ervoor dat de levering van kritieke grondstoffen kwetsbaar is voor geopolitieke crises. Zo is de invoer van kritieke grondstoffen uit Oekraïne door de Russische invasie gedaald van ongeveer 345.000 ton in 2021 tot ongeveer 60.000 ton in 2024. Oekraïne is een belangrijke producent van gallium, siliciummetaal en titanium.

China maakte vorig jaar duidelijk hoe het land de strategische afhankelijkheid van Europa kan uitspelen. Exportrestricties op zeldzame aardmetalen leidden tot grote vertragingen bij aanvragen van uitvoervergunningen door Europese bedrijven.

Lees ook

Met zijn zeldzame aardmetalen ziet Australië volop kansen op de wereldmarkt

Recycling

In de verordening kritieke grondstoffen staat ook dat in 2030 ten minste een kwart van de strategische grondstoffen in de EU afkomstig moet zijn uit recycling. De Europese Rekenkamer noemt de vooruitzichten op dit vlak „niet rooskleurig”. Van de 26 grondstoffen die zijn aangemerkt als nodig voor de energietransitie worden er 10 helemaal niet gerecycled op Europese bodem, en nog eens 7 materialen hebben een recyclingpercentage van tussen de 1 en 5 procent.

Recycling is vergeleken met langdurige mijnbouwprojecten het „meest laaghangende fruit”, aldus Keit Pentus-Rosimannus namens de Europese Rekenkamer

Koper, wolfraam en aluminium kennen al een volwassen recyclingindustrie, maar bijvoorbeeld bariet, gallium en scandium worden niet gerecycled in de EU. Recycling is op dit moment vaak niet concurrerend – zeker bij grondstoffen waarvan maar zeer kleine hoeveelheden uit ingewikkelde apparaten moeten worden teruggewonnen. Zo worden bijvoorbeeld zeldzame aardmetalen in elektromotoren nu niet teruggewonnen na de shredding.

Toch is de Rekenkamer het meest hoopvol over recycling als manier om strategisch onafhankelijker te worden. Recycling is vergeleken met bijvoorbeeld langdurige mijnbouwprojecten het „meest laaghangende fruit”, aldus Keit Pentus-Rosimannus, een politica uit Estland die namens de Europese Rekenkamer maandag een toelichting gaf op het rapport.

Ze wijst op de aanbeveling uit het rapport om bindende doelstellingen voor afzonderlijke grondstoffen vast te stellen. Dat zou de vraag naar recycling meer kunnen stimuleren. Om recycling mogelijk te maken heeft de EU volgens de Rekenkamer nog meer te doen, zoals de afvalwetgeving repareren. Nu verschilt die wetgeving vaak van land tot land. Wat in het ene land een grondstof heet, heet in het volgende land weer afval. Daardoor kan het voor recyclingbedrijven haast onmogelijk zijn om afval binnen de EU te verplaatsen.