FVD doet in veel gemeenten mee aan de verkiezingen, terwijl de PVV moeite heeft kandidaten te vinden

Minimaal één zetel in elke gemeente waar Forum voor Democratie meedoet? Gaat lukken, zegt Milan Schenk, raadslid in de gemeente Teylingen en lid van de kandidatenselectiecommissie van FVD. „Als je de landelijke percentages die we bij de Tweede Kamerverkiezingen hebben gehaald doorrekent, dan kan dat. We zijn overal waar we meedoen kansrijk. We kunnen in een aantal gemeenten zomaar de grootste worden.” 

De verwachtingen bij FVD voor de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart zijn hooggespannen. Bij de Tweede Kamerverkiezingen in oktober groeide de uiterst rechtse partij van drie naar zeven zetels, bij de laatste peiling van onderzoeksbureau Ipsos I&O van vorige maand houdt de partij dat aantal vast. FVD hoopt dat succes lokaal door te zetten. Deze maandag moeten alle partijen hun kandidatenlijsten inleveren. 

FVD wil in 104 gemeenten meedoen, ruim twee keer zoveel als vier jaar geleden.  Toen haalde de partij vijftig zetels in 45 gemeenten. In 2018 waren dat er drie; FVD deed alleen mee in Amsterdam, onder leiding van Annabel Nanninga (nu Kamerlid voor JA21). FVD zit in geen enkele coalitie.  

FVD ziet vooral kansen in het noorden van het land, zegt Schenk. In Friesland, Groningen en Drenthe kreeg de partij bij de Kamerverkiezingen veel stemmen. FVD lijkt daarmee een plattelandspartij te zijn geworden. „Daar zien mensen hun samenleving snel veranderen”, geeft Schenk als verklaring. „In rustige, landelijke gemeenten heerst nog veel gemeenschapszin, bestaat er een gedeelde cultuur. Als je daar bijvoorbeeld een asielzoekerscentrum neerzet, raakt dat de samenleving onevenredig hard. Mensen zien hun straatbeeld flink veranderen.” 

Migratie is een belangrijk thema

Ook Barry Bibo, sinds anderhalf jaar fractievoorzitter van FVD in de gemeente Súdwest-Fryslân (90.000 inwoners, onder meer Sneek en Bolsward), hoort migratie vaak als reden om op zijn partij te stemmen. In Sneek verdwijnt weliswaar het asielzoekerscentrum, maar er komt een nieuwe opvang voor terug. „In dorpen leeft het rechtse gedachtegoed meer”, zegt Bibo. Veel van zijn kiezers klagen ook over de omvang van de verzorgingsstaat: „Er wordt hier hard gewerkt, er zijn veel ondernemers. Mensen willen grenzen aan de verzorgingsstaat, sommigen doen nu geen flikker.” 

In de ‘linkse’ stad Groningen doet FVD opnieuw mee, nadat de eerste poging vier jaar geleden geen zetel opleverde. „Er is onveiligheid op straat, er is een woningtekort. Daar draagt immigratie aan bij”, vindt lijsttrekker Anna Westerhof, derdejaars studente geneeskunde. „Er is heel veel ontevredenheid over de koers van de gemeente. Mensen willen verandering.”

FVD heeft vergaande plannen op het gebied van migratie. De partij wil dat mensen die in Nederland niet aarden, kunnen remigreren – een omstreden begrip, volgens het Duits Federaal Agentschap voor Burgereducatie een „eis tot massale uitzetting van mensen met een migratieachtergrond”. In het landelijke FVD-verkiezingsprogramma werd gesproken over „miljoenen mensen” die naar Nederland zijn gekomen en „vaak niet of nauwelijks integreren”. 

FVD heeft meer radicale ideeën: een asielstop, afschaffing van de spreidingswet (die asielzoekers over Nederland verdeelt), internationale verdragen opzeggen, uit de Europese Unie, normalisering van de handelsrelatie met Rusland, geen klimaat- en stikstofmaatregelen en de gasvelden in Groningen heropenen — inclusief compensatie voor de omwonenden. Dat laatste is voor Westerhof, kandidaat voor de Groningse raad, geen belemmering om mee te doen aan de verkiezingen: „Ik denk dat het goed is dat dit onderwerp besproken wordt. We kunnen altijd een referendum uitschrijven; dan zien we wel hoe de Groningers erover denken.”

Problemen bij de PVV

De groei van FVD staat in schril contrast tot de ontwikkeling van een andere partij aan de rechterflank, de PVV. Die heeft juist grote moeite om lokale afdelingen op te zetten of in de lucht te houden. In februari vorig jaar kondigde Wilders nog aan deel te willen nemen in 58 gemeenten. In december, na de landelijke verkiezingsnederlaag, sprak hij over veertig gemeenten. Maar ook dat is onzeker; in zeker tien van die gemeenten loopt het niet lekker, blijkt uit een rondgang van NRC. In het hele land krijgt de partij de lijsten niet rond, splitsen (soms hele) fracties zich af, of stappen mensen over naar andere partijen.

In Hardenberg (Overijssel) hielden Inge en Peter van der Linden op met het opzetten van een lokale PVV-fractie omdat ze „precies moesten uitvoeren wat Den Haag ons opdroeg, we mochten niks zelf beslissen”. In Kampen was de 21-jarige beoogd voorzitter Marco Molenaar volgens de partij te jong en te onervaren, Molenaar trok daarop de stekker eruit. De PVV onderzocht in Drenthe vijf gemeenten waar deelname kansrijk leek op basis van resultaten bij de Tweede Kamerverkiezingen. Ook in Hoogeveen, Coevorden en Meppel lukte het de PVV niet om voldoende kandidaten te vinden. 

Lees ook

Hoe verder met de lokale PVV? ‘Ik bemoei me niet met Den Haag, zolang Geert zich niet met Oldambt bemoeit’

In gemeenten waar de PVV al in de raad zit, rommelt het ook. In Twenterand splitsten vijf van de zeven fractieleden zich af, nadat de landelijke partij ingreep bij het bepalen van de volgorde van de kandidatenlijst voor de gemeenteraadsverkiezingen. In Emmen stapte fractievoorzitter Klaas Bosma in augustus al op, nadat „Wilders het kabinet liet vallen”. Volgens Bosma heeft de partij door het hele land moeite om voldoende geschikte kandidaten te vinden. Ook zouden aanstaande raadsleden nauwelijks worden ingewerkt, waardoor veel mensen kort na de verkiezingen al uitvallen of stoppen en de PVV weer uit de gemeente verdwijnt. De landelijke PVV wil niet reageren op vragen hierover van NRC. 

PVV en FVD kijken allebei heel anders naar gemeenteraadsverkiezingen, zegt politicoloog Simon Otjes van de Universiteit Leiden. Brede steun in gemeenten door het land is voor PVV-leider Geert Wilders van ondergeschikt belang, zegt hij. „Wilders zou, gezien zijn grote achterban, in bijna elke gemeente mee kunnen doen”.

Maar met het partijmodel – de PVV heeft geen leden – is het organiseren en reguleren van veel lokale takken onmogelijk. „De PVV wil vooral macht in het parlement”, zegt Otjes. Dat zo’n grote landelijke partij lokaal zo klein is, is ongebruikelijk. In 2022 haalde de PVV 63 raadszetels (0,91 procent van het totaal). Ter vergelijking: het landelijk toen ongeveer even grote CDA zo’n 1.100 (11,21 procent).

Forum voor Democratie is vanaf het ontstaan juist bezig met het creëren van een beweging, zegt Otjes. „Het biedt gala’s, lezingen, ledencongressen, regionale bijeenkomsten. Het zet vol in op de jongerentak en is al jaren bezig met het opzetten van een eigen basisschool. De gemeenteraadsverkiezingen zijn bij uitstek een middel om aan die beweging te bouwen.” 

FVD of lokale partij?

Of FVD lokaal kan profiteren van de instabiliteit van de PVV moet nog blijken. Zo’n 35 procent van FVD-stemmers bij de laatste Kamerverkiezingen koos twee jaar daarvoor nog voor de PVV. Voor de gemeenteraadsverkiezingen is die oversteek minder vanzelfsprekend: er zijn veel meer lokale alternatieven, met name op rechts. Otjes: „Lokale partijen trekken doorgaans vooral kiezers die ontevreden of cynisch zijn over de landelijke politiek en kritisch op migratie.”

Lokale partijen zijn al jaren dominant. Bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen stemde 32 procent van de kiezers op deze partijen. Daarmee werden zij samen drie keer groter dan de grootste landelijke partij, destijds het CDA. In een aantal grote gemeenten zoals Arnhem en Dordrecht, waar de PVV door gedoe nu van de kieslijsten verdwijnt, maakt nieuwkomer FVD wel meer kans om kiezers te trekken, zegt Otjes. Daar zijn de lokale partijen minder groot.

De PVV is economisch links en cultureel conservatief, FVD is economisch rechts en cultureel minder makkelijk te vatten

Er zijn meer redenen dat FVD niet gelijk op overstappende PVV-kiezers hoeft te rekenen. „Het is niet zo dat elke PVV’er gelijk FVD gaat stemmen, of andersom”, zegt Otjes. „De PVV is economisch links en cultureel conservatief, FVD is economisch rechts en cultureel minder makkelijk te vatten.” Volgens de politicoloog trekken de partijen „echt andere electoraten”. Waar de FVD-stemmer vandaan zou moeten komen in maart is dus „nog een beetje ongrijpbaar”, zegt hij. 

Ook benadrukt hij dat de opkomst voor de gemeenteraadsverkiezingen doorgaans veel lager is dan bij de Tweede Kamerverkiezingen. In 2022 was de opkomst 51 procent. Een partij als FVD kan daar last van hebben: rechtse kiezers blijven volgens Otjes vaker thuis. 

Ruzies en scheuringen

In 2019 groeide FVD ook al eens fors. Bij de Provinciale Statenverkiezingen werd de partij de grootste, het kreeg twaalf zetels in de Eerste Kamer. Daarna volgden veel afsplitsingen, ruzies en scheuringen. Ook was er vaak ophef. Zo werd oud-fractievoorzitter Thierry Baudet in 2021 veroordeeld tot een dwangsom als hij zijn tweets niet zou verwijderen waarin hij het coronabeleid vergeleek met de Holocaust – hij haalde de tweets daarop weg.

Andere Kamerleden van FVD kwamen eveneens in opspraak. Pepijn van Houwelingen werd beboet om een bewerkte tweet met de nazi-vlag, Gideon van Meijeren werd veroordeeld voor opruiing omdat hij had gezegd te hopen op een volksopstand die het parlement en regering omver zou werpen. Bij de Kamerverkiezingen in november stonden FVD’ers die in het verleden racistische, antisemitische en terreurverheerlijkende uitlatingen deden, hoog op de kandidatenlijst. 

FVD kiest bij de gemeenteraadsleden daarom bewust voor „gestage groei”, zegt Milan Schenk van de kandidatencommissie. De partij is al sinds oktober 2024 bezig met „een grondig selectieproces”. Schenk: „We hadden ook in driehonderd gemeenten mee kunnen doen, maar dat is een groot risico. Je krijgt dan ook allemaal gelukzoekers bij je partij. We lopen bewust niet te hard van stapel.” 

Lees ook

‘Thierry en ik zitten op dezelfde lijn. Het is alleen iemand anders die het verhaal vertelt’