Geheugentest op Lowlands: hoe betrouwbaar is je brein tussen de beats?

Het Alzheimercentrum Amsterdam testte op Lowlands hoe betrouwbaar een geheugentest is in een omgeving vol afleiding. Scientias sprak onderzoekers over dementie, valkuilen en een toekomstige app.

Dementie komt steeds vaker voor. Steeds meer onderzoekers zoeken naar manieren om geheugenproblemen vroegtijdig te signaleren, bij voorkeur met een simpele test die mensen thuis kunnen afnemen. Maar hoe betrouwbaar is zo’n test eigenlijk als je omgeving bol staat van afleiding? Een festival als Lowlands is de ultieme plek om dat te onderzoeken. Het Alzheimercentrum Amsterdam, verbonden aan Amsterdam UMC en de Vrije Universiteit, daagde festivalgangers uit met een korte digitale geheugentest. Scientias sprak neuropsycholoog Roos Jutten en hoofdonderzoeker Sietske Sikkes over het Digital Dementia Experiment.

Een geheugentest tussen de tenten

Yorick, Scientias: Een festival is de ultieme ‘afleidingstest’. Maar wat zegt het als iemand hier goed scoort? Is diegene dan extra gefocust, of is de test misschien niet gevoelig genoeg?

Roos Jutten, Alzheimercentrum: Dat is wat wij juist hier willen onderzoeken, hoe betrouwbaar is het als je een test afneemt in een omgeving vol met afleiding. Eigenlijk weten we dat als iemand een hoge score heeft, deze zich goed kan focussen, maar bij een mindere score weten we niet direct waar dat door komt. In ons experiment kunnen we verschillende types afleiding testen, en verschillende factoren meten die een lagere score kunnen verklaren. En zo niet zozeer het type persoon testen maar meer het soort afleiding en het effect daarvan op de testscores. Wanneer is een testscore betrouwbaar, en wanneer niet, is het doel van dit onderzoek. En wat kunnen wij aanpassen aan de test om deze hinderende factoren beter uit te sluiten.

Bezoekers bij de stand vullen digitale vragenlijsten in. Foto: Yorick La Rivière/Scientias.

Geen diagnose, maar een indicatie

Scientias: Wat is het uiteindelijke doel: een app die je thuis kunt gebruiken? En hoe voorkom je dat mensen in paniek raken na een slechte score op Lowlands?

Roos Jutten, Alzheimercentrum: Wat wij de deelnemers hier meegeven is dat dit maar een korte, zes minuten durende test is, een momentopname, en de uitslag niet veel zegt over je werkelijke geheugen, en niet als diagnose mag worden gezien. We kunnen weinig zeggen over hoe iemand scoort op dementie, en willen dat ook in de toekomst meegeven. Dementie kan niet op basis van één test worden vastgesteld. Maar dat geldt ook voor de te ontwikkelen app; dit zal geen diagnose vormen, maar idealiter mensen wel bij een vermoeden van geheugenproblemen een eerstelijns, toegankelijke test bieden die een indicatie geeft wanneer wél een huisarts te bezoeken voor vervolgdiagnose, of juist de geruststelling dat dat niet nodig is, en het misschien na een jaar nog eens opnieuw te doen.

Scientias: Geeft dat niet veel risico tot false positives of false negatives?

Roos Jutten, Alzheimercentrum: Dat is altijd een kwestie van het vinden van een balans, en een goede app is daar zo goed mogelijk op afgestemd. Op dit moment is er geen genezing voor dementie, hoewel dat er mogelijk wel zit aan te komen. Hoe dan ook hopen wij dat mensen met beginnende dementie zo vroeg mogelijk naar de huisarts gaan, zodat die er op tijd bij zijn, nader onderzocht worden en begeleiding kunnen krijgen. Soms is het dan inderdaad beginnende dementie, maar soms is dat het simpelweg niet. Van mensen met geheugenproblemen zien we vaak dat zij zich zorgen maken, terecht of onterecht, en we willen degenen zonder dementie graag ook ontzorgen of tips geven hoe je daar toch iets aan kunt doen. Los van ontzorgen en tips of begeleiding bieden, willen wij liefst ook de zorg iets ontlasten door een goede app aan te bieden die een nuttige indicatie kan geven.

Meer dan alleen vergeetachtigheid

In de voorkamer wordt aan de hand van meerdere posters uitgelegd wat dementie zoal aan vormen kent.

Scientias: Ik zie hier meerdere vormen van dementie toegelicht staan?

Roos Jutten, Alzheimercentrum: Ja, terwijl mensen hier wachten, in de voorkamer, lichten we hen voor over de verschillende vormen ervan. Veel mensen denken bij dementie aan oudere, vergeetachtige mensen, maar dat hoeft niet zo te zijn, en kan ook voorkomen op jongere leeftijd; onder de 65 jaar. Wij zijn gespecialiseerd in jongere, atypische vormen van dementie en willen daar graag wat meer aandacht aan en bewustwording over meegeven bij het deelnemende publiek hier op Lowlands. Types waarbij taal een probleem wordt of verandering in gedrag. Of dat het zicht wordt aangetast, vormen waarbij mensen méér zien dan de bedoeling is; visuele hallucinaties zoals schimmen bijvoorbeeld.

Scientias: Best angstaanjagend?

Roos Jutten, Alzheimercentrum: Dat kan het soms zijn, ja. Maar we zien ook dat het in levendige dromen manifesteert, of slecht zijn in plannen. Dat zijn vormen die anders zijn dan Alzheimer en vaker voorkomen bij mensen die jonger zijn dan 65 jaar. Alzheimer komt wel het meest voor, ongeveer 70 procent van de gevallen van dementie, maar wij denken dat er nog veel te winnen valt qua diagnose in de overige vormen van dementie. Niet iedereen weet dat ook zichtproblemen, hallucinaties of slecht plannen bij dementie kunnen horen en daar liefst tijdig voor naar de huisarts gaan. Verschillende vormen van dementie geven schade aan soms meerdere delen van de hersenen. Uiteindelijk kun je dat op een MRI zien, maar pas als de problemen vrij heftig zijn. Bij eerste verschijnselen niet. Die moeten anders gediagnosticeerd worden met andere markers, zoals het hersenvocht onderzoeken. Dus het helpt mensen wel degelijk om tijdig, al bij vroege klachten, doorverwezen te worden. Meer onderzoek naar meer verschillende diagnosemiddelen voor de verschillende types dementie is los daarvan zeer wenselijk, zodat passende zorg en behandeling zo goed mogelijk kunnen worden geboden. Een betrouwbare app voor mensen thuis zou een goede voorselectie kunnen maken daarin. Er zal helaas niet één test komen die alle vormen van dementie kan herkennen, maar we hopen met een app de vroege signalering beter op orde te krijgen, het soort dementie dat er zou spelen, in de hoop dat mensen sneller de juiste diagnose krijgen, begeleiding, of juist ontzorging en andere tips.

Een dagelijkse portie wetenschap

Na bijna drie dagen onderzoek blikte universitair hoofddocent neuropsychologie en hoofdonderzoeker van het experiment, Sietske Sikkes, terug op de reacties en resultaten. “We zien erg veel mensen voorbij komen. De interesse was groot deze drie dagen, sommigen bleven een uur in de wachtrij staan om deel te mogen nemen, sommigen hebben wij daarom zelfs moeten teleurstellen. De motivatie onder festivalgangers was opvallend hoog.”

“We zien dat sommige mensen erg afgeleid worden door onze afleiders in het experiment, anderen weten erg gefocust te blijven. Groepsdynamiek lijkt een rol te spelen; ik heb een vermoeden dat wanneer mensen samen zijn er ook een bepaalde groepsdruk of competentiedrang speelt, die focus vooruit helpt. Voor het onderzoek zijn echter andere factoren wellicht interessanter; factoren zoals hoeveelheid slaap, het moment op de dag en alcoholgebruik hebben allemaal invloed op hoe afgeleid iemand is bij het invullen van de geheugentest. De komende maanden worden de verzamelde onderzoeksgegevens geanalyseerd. Wij hopen binnen het jaar te publiceren”, aldus Sikkes.

Eerste hulp bij geheugenklachten

Het Digital Dementia Experiment op Lowlands laat zien dat wetenschappelijk onderzoek niet alleen in een afgesloten laboratorium plaatsvindt, maar ook midden in een feestende menigte. De onderzoekers van het Alzheimercentrum Amsterdam verzamelden waardevolle data over hoe afleiding de betrouwbaarheid van geheugentesten beïnvloedt. Uiteindelijk moet dat leiden tot een toegankelijke app waarmee mensen thuis een eerste indicatie van hun geheugen kunnen krijgen – geen diagnose, maar wel een hulpmiddel om te bepalen of een bezoek aan de huisarts zinvol is. En minstens zo belangrijk: bewustwording creëren dat dementie meer is dan alleen vergeetachtigheid en ook op jongere leeftijd kan voorkomen. Terwijl de festivalbezoekers zich lieten afleiden door muziek en licht, werkten ze ongemerkt mee aan een toekomst waarin dementie eerder wordt herkend.

Lees onze artikelen over wetenschap op Lowlands 2026: 
– Op Lowlands ben je proefkonijn én wetenschapper: 13 projecten om aan mee te doen
– Forensische Spelen op Lowlands: laat jij geen sporen achter? Het NFI zoekt het uit
– Geheugentest op Lowlands: hoe betrouwbaar is je brein tussen de beats?

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: