Het goede leven is meer dan alleen maar ‘leuk’ of ‘nuttig’

Is mijn leven de moeite waard? Op de meeste dagen denk ik: ja. Bijvoorbeeld wanneer ik geniet van goed gezelschap. Of als ik iets onderneem wat misschien niet leuk is, maar wel nuttig.

Er zijn echter ook dagen die vooral inspannend zijn. Lastig, complex en uitdagend. Bijvoorbeeld de dag waarop ons gezin met zeventien koffers op de stoep stond van een huis in Boston dat we hadden gehuurd voor drie maanden. Tenminste, dat dachten we. Want na een uur van verwarring en chaos bleek dat we waren opgelicht.

Had ik die dag liever overgeslagen? Ik denk het niet. Want uiteindelijk heeft die ervaring en wat daarop volgde ons leven wel verrijkt.

Dit is precies waar het de Japanse psycholoog Shigehiro Oishi, hoogleraar aan de Universiteit van Chicago, om gaat. Hij onderzocht jarenlang wat mensen verstaan onder ‘het goede leven’. Dat is meer dan alleen aangenaam of betekenisvol leven. Het gaat ook om wat hij noemt ‘psychologische rijkdom’.

Het aangename leven

Psychologen die onderzoek doen naar ‘het goede leven’, maken doorgaans onderscheid tussen twee belangrijke bouwstenen: geluk (happiness) en betekenis (meaning). Die tweedeling hebben ze niet zelf verzonnen. In de klassieke filosofie kom je die al tegen als het Oudgriekse ‘hedonia‘ en ‘eudaimonia‘.

De bekendste klassieke filosoof die pleitte voor hedonia, is de Atheense Epicurus. Hij had al vrij snel een PR-probleem. Door tijdgenoten en latere collega’s werd hij weggezet als een oppervlakkige genotzoeker. En bij het woord hedonisme denken we ook nu nog aan uitbundige feesten of nutteloze luxe.

Maar bij Epicurus ging het eigenlijk allereerst om het bereiken van een staat van innerlijke rust en de afwezigheid van angst en pijn. Hij geloofde ook dat het ontwikkelen van vriendschappen en het maken van verstandige keuzes bijdroegen aan een aangenaam, fijn leven.

Psychologen noemen deze benadering nu meestal eenvoudigweg ‘geluk’. En geluk is een belangrijk onderdeel van het goede leven. Het gaat om streven naar plezier, comfort, veiligheid, gezondheid en stabiliteit. Je kunt dit ‘het aangename leven’ noemen. Een leven dat lekker loopt.

Het betekenisvolle leven

Aristoteles stelde dat het leven draait om eudaimonia. Goed doen en goed leven.

Maar wat is goed? Daar had Aristoteles duidelijke ideeën over. Goed leven gaat over het ontwikkelen en inzetten van je talenten. Deugden zijn essentieel daarbij. In ons handelen moeten we verstandigheid, zelfbeheersing, rechtvaardigheid en dapperheid tonen. Dat is geen kwestie van individuele inspanning en individueel succes. Het gaat om praktijken die je samen met anderen ontwikkelt en waar de gemeenschap van profiteert.

Psychologen noemen deze benadering van het goede leven nu meestal ‘betekenis’. In de praktijk komt dat neer op het vullen van je dagen met zinvolle, doelgerichte, nuttige, prosociale, dienstbare, verbindende activiteiten. Je kunt dit ‘het betekenisvolle leven’ noemen. Een leven dat deugt.

Het uitdagende leven

De tweedeling tussen hedonia en eudaimonia klinkt aantrekkelijk. Maar er zitten wat haken en ogen aan.

De Nederlandse geluksonderzoeker Ruut Veenhoven zag jaren geleden al dat wie meer geluk ervaart, gemiddeld productiever en socialer is en bijvoorbeeld vaker vrijwilligerswerk doet. Hedonia en eudaimonia overlappen in de praktijk.

Psycholoog David Disabato en zijn collega’s stelden recent vast dat hedonia en eudaimonia ook niet goed los van elkaar gemeten kunnen worden. Wanneer je met een test vaststelt dat iemand hoger scoort op hedonia, dan valt de meting voor eudaimonia ook hoger uit.

Dat geluk en betekenis overlappen is wellicht herkenbaar. Een andere vraag is of het alleen dit tweetal is dat leidt tot het goede leven.

Shigehiro Oishi verdiepte zich jarenlang in deze vraag, samen met collega’s. Ze deden vragenlijstonderzoek in allerlei landen. Daarnaast analyseerden ze overlijdensadvertenties. Hoe werd het leven van de gestorvene getypeerd?

Op basis hiervan formuleerde Oishi uiteindelijk, onder meer in zijn vorig jaar verschenen boek Life in Three Dimensions, een derde bouwsteen voor het goede leven: psychologische rijkdom.

Illustratie Ben Tiggelaar

Wat voor soort dagen leiden tot psychologische rijkdom? Dagen waarop we nieuwe dingen doen, waarop we verrast worden, waarop een breed scala aan interesses en emoties wordt aangesproken, waarop het leven moeilijker en complexer is dan normaal. Door dit alles leren we anders kijken naar de wereld.

Psychologische rijkdom is niet per se fijn of nuttig, zegt Oishi. Maar we ervaren dit wel als een interessante en waardevolle bijdrage aan ons leven. Je zou dit ‘het uitdagende leven’ kunnen noemen.

Is dit nieuw? Zelf verwijst Oishi regelmatig naar filosoof Friedrich Nietzsche, die eind 19de eeuw al de vloer aanveegde met gemakzuchtig geluk en dwangmatige deugdzaamheid. Ook in de wereldliteratuur gaat het meestal niet over levens die alleen maar leuk en nuttig zijn, zegt Oishi. Personages die ons na eeuwen nog aanspreken, zoals Odysseus, trekken eropuit, ontmoeten tegenslag, pijn en chaos, en keren verrijkt terug.

Ook de drie grote Vlamingen in de psychiatrie en psychologie, Dirk De Wachter, Damiaan Denys en Paul Verhaeghe, ageren tegen het oppervlakkige streven naar leukigheid en pleiten voor het omarmen van de lastige, moeilijke, onveilige kanten van het leven.

Praktisch

En nu? Ik ben blij met die derde dimensie van Oishi. Die laat me anders kijken naar mijn dagen. Oishi geeft een eenvoudig advies in zijn boek: als je weet waar je meer van wilt in je leven – geluk, betekenis, psychologische rijkdom – dan kun je doelbewust streven naar activiteiten en ervaringen die daarbij passen. Ik denk: dat gaat natuurlijk heel vaak mislukken. Maar ook dat is verrijkend.