Het verrijkte uranium van Iran: wat hebben ze precies, waar is het, en kan het kwaad?

De Israëlisch-Amerikaanse aanvallen op Iran lijken telkens ergens anders om te gaan. Regime change, de Straat van Hormuz – een afgebakend einddoel lijkt de Amerikaanse president Donald Trump niet te hebben. Wat op de achtergrond in elk geval belangrijk is, zijn de achttien tot twintig gasflessen vol verrijkt uranium die Iran bezit, genoeg om in korte tijd een stuk of tien kernkoppen te kunnen maken.

Vorig jaar werden de Iraanse verrijkingsinstallaties al eens door Israël en de Verenigde Staten aangevallen, maar die actie vertroebelde het zicht op de staat van dat uranium alleen maar, volgens het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA), de nucleaire waakhond van de Verenigde Naties. De zorg in Washington, Jeruzalem en bij Irans directe buurlanden is dat Iran als de militaire operatie nu stopt, zo snel mogelijk verder gaat met het ontwikkelen van een kernbom. Ook al zei Trump recent eveneens dat het hem niets meer interesseert.

1Wat is verrijkt uranium?

Uranium is een metaal dat wordt gewonnen uit uraniumerts, dat van nature in de aardbodem voorkomt. De atoomkern van het element heeft 92 protonen, maar het aantal neutronen varieert. Het grootste deel van natuurlijk uranium bestaat uit uranium-238 (U-238, dat heeft 146 neutronen), maar dat is moeilijker splijtbaar en kan de benodigde kettingreactie voor het opwekken van energie niet in stand houden. Dat kan wel met U-235 (143 neutronen), wat in maar heel kleine hoeveelheden van nature voorkomt (0,7 procent). In een kerncentrale is een gehalte van 3 tot 5 procent U-235 nodig (bij Urenco in Almelo verrijken ze tot 4 procent), en voor een kernwapen moet het gehalte liefst boven de 90 procent liggen, zogenoemde ‘weapon-grade uranium’.

Voor een hogere hoeveelheid U-235 moet het uranium worden verrijkt. Daarvoor wordt het eerst aan fluor gebonden (uraniumhexafluoride, UF₆), licht verhit tot een gasvormige verbinding, en dan in stalen centrifuges rondgedraaid met tussen de 50.000 en 100.000 rondjes per minuut. Doordat U-235 minder neutronen telt dan U-238 is het lichter en concentreert het zich in het centrum van de wervelwind in de centrifuges. Daar kan het worden afgetapt om in een volgende centrifuge nog verder te worden geconcentreerd.

Iran heeft voor de nieuwste aanvallen aangeboden zijn verrijkte uranium te verdunnen tot 20 procent of minder U-235, door het aan te lengen met andere uranium-isotopen. Maar de onderhandelingen liepen op niets uit en de concentratie van het Iraanse uranium is voor zover bekend ongewijzigd.

Lees ook

Herhaling van zetten toont dat Trump schaakbord Iran niet overziet

2Wat heeft Iran precies in huis?

Het IAEA gaat ervan uit dat Iran bij het begin van deze oorlog 441 kilo uranium had dat voor 60 procent is verrijkt (dus voor een groot deel uit U-235 bestaat). Dat is min of meer bevestigd door Abbas Araghchi, de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken. Daarnaast is er volgens de BBC nog duizend kilo uranium dat tot 20 procent is verrijkt, en 8.500 kilo dat voor 3,5 procent is verrijkt.

Het hoog-verrijkte uranium is relatief snel verder tot 90 procent te verrijken en dan is het geschikt voor tussen negen en elf kernwapens. In principe is 42 kilo genoeg voor één kernwapen. Volgens Donald Trump had Iran nog maar twee tot vier weken nodig om een eerste bom te maken, maar dat wordt door experts betwijfeld. Daar heb je namelijk verrijkingsinstallaties voor nodig die bij de aanval van vorig jaar, zoals diezelfde Trump beweerde, ‘totaal verwoest’ zijn. Zonder goed functionerende installaties is de productie van weapon-grade uranium onmogelijk.

Lees ook

Een volwaardig kernwapen kan Iran nog niet maken, maar het kan al wel heel veel

Het materiaal is of was opgeslagen in de buurt van de stad Isfahan, in een installatie die vorig jaar door Israël en de VS is gebombardeerd. Niet met B2-bommenwerpers en zware ‘bunker-buster-bommen’ maar met Tomahawk-raketten vanaf zee, omdat de installatie te diep begraven ligt. Die installatie echt raken zou te moeilijk zijn. Maar de ingangen werden toen wel getroffen om te voorkomen dat er nog iemand in kon. Eerder dit jaar werden ze door Iran versterkt en begraven, vermoedelijk uit angst voor nieuwe aanvallen. Het uranium is opgeslagen in gasflessen. Volgens minister Araghchi ligt het daar nog, onder het puin, en zijn er geen plannen om het zelf naar boven te halen.

3Trump zei Iran ’terug naar de steentijd’ te willen bombarderen. Is dat gevaarlijk met zoveel uranium?

Die vierhonderd kilo uranium is gevaarlijker „als het bovenop je valt”, zei een kernfysicus van de universiteit van Surrey er vorig jaar over in Time. Maar voor de directe omgeving kan een bom op Irans uraniumvoorraad wel degelijk gevaarlijk zijn, al wordt het dan geen kernramp als in Tsjernobyl of Fukushima: omdat er geen atoomsplitsing plaatsvindt in zo’n verrijkingsinstallatie, is het gevaar op een kernexplosie nihil.

De vrijgekomen uraniumdeeltjes wil je zeker niet inademen of inslikken, want dat kan de longen, nieren en andere organen beschadigen. Maar wat er vrijkomt zal niet ver komen, en de straling ervan is niet buitengewoon gevaarlijk, omdat de halfwaardetijd van uranium – de tijd die het duurt voordat de helft van de atomen is vervallen – extreem lang is (U-238 rond de 4,5 miljard jaar en U-235 iets meer dan 700 miljoen jaar). Het valt niet snel uit elkaar en de straling komt dus niet snel vrij. Uranium is daarom gevaarlijker als giftig zwaar metaal dan vanwege de radioactiviteit.

Het is ook geen goed nieuws als uraniumhexafluoride, de verbinding die in de centrifuges wordt rondgeslingerd, vrijkomt. Dat reageert op water en vocht in de lucht, en vormt dan zeer bijtende stoffen. Bij het bombardement van vorig jaar was dat waar atoomagentschap IAEA voor waarschuwde, vooral voor de mensen die in de buurt van zo’n installatie wonen. Maar, zoals professor Claire Corkhill van de Universiteit van Bristol bij de BBC zei: „Het zal geen grote enorme impact op het milieu hebben buiten de directe omgeving.”

Dit geldt overigens allemaal niet als een kernreactor wordt geraakt. Rusland waarschuwt voor de risico’s van aanvallen in de buurt van de reactor van de west-Iraanse stad Bushehr, waar ook veel Russen werken. Volgens de IAEA zijn er geen aanwijzingen dat die reactor, of andere Iraanse nucleaire installaties, geraakt is.

Lees ook

De VS blijven versterkingen richting de Golf sturen. Dat strookt niet met Trumps narratief over de laatste stuiptrekkingen van een verslagen regime

4Als bombarderen moeilijk is, hoe voorkom je dat Iran een kernwapen kan ontwikkelen?

Washington zou het met ‘boots on the ground’ – grondtroepen – overwegen. Maar een groepje in het geheim ingevlogen Navy Seals zal de klus niet kunnen klaren. Naast een grote hoeveelheid manschappen om de plek te beveiligen moeten ze (vanwege de eerdere bombardementen) ook gespecialiseerd graafmateriaal meenemen en het spul allemaal veilig weer het land uit zien te krijgen.

Toen de VS in 1994 zeshonderd kilo hoog-verrijkt uranium uit Kazachstan haalden om nucleaire proliferatie te voorkomen na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, kostte dit een maand. Isfahan ligt bijna vijfhonderd kilometer landinwaarts, ver van veilig gebied voor Amerikanen en zeer kwetsbaar voor tegenaanvallen. Maar wie weet: er zijn de afgelopen dagen duizenden mariniers en luchtmobiele manschappen naar de regio gestuurd. In een tv-toespraak was Trump er vorige week niet eenduidig over. Hij zei dat het uranium na de bombardementen van vorig jaar alleen nog uit ‘nuclear dust’ bestaat. „En we houden het onder intensieve satellietsurveillance en -controle. Als we ze ook maar een beweging zien maken, in die richting [van het ‘nucleaire stof’], raken we ze weer heel hard met raketten.”

Toch staat niet onomstotelijk vast dat het uranium zich daar ook echt bevindt: Iran beweert dat het veilig onder het puin ligt, maar het kan de bussen uranium over het hele land verspreid hebben. Volgens het IAEA, ligt tweehonderd kilogram bij Isfahan, maar waar de rest is? Volgens sommige Israëlische media zou de inlichtingendienst Mossad precies weten waar het uranium ligt.

En anders is er de diplomatieke weg, al dan niet onder druk van aanhoudende zware bombardementen. Aangenomen dat Iran het na de zware aanvallen op het regime nog onder controle heeft, en het niet in handen is gevallen van kwaadwillenden.