Hoe is dat, raadslid zijn? NRC vroeg het 137 raadsleden uit alle hoeken van het land. ‘Je moet tegen wat frustratie kunnen’

Ze zijn ondernemer of ze zijn met pensioen, ze komen uit het onderwijs of de ambtenarij, een handjevol studeert nog. Ze vergaderen uren per maand, soms tot na middernacht, ze lezen een kolossale hoeveelheid vaak moeilijk te doorgronden stukken. Ze vinden het werk zwaar, de druk hoog. Soms moeten ze een dag vrij nemen om een raadsvergadering voor te bereiden. Dit alles doen ze allemaal tegen een bescheiden vergoeding, vaak vanuit de oppositiebankjes, zonder uitzicht op een wethouderspost of zelfs maar de coalitie. 

Ze zitten bij gevestigde partijen of ze vormen in hun eentje een lokale splinter. Sommigen doen dit al zestien jaar, een enkeling is zelfs meer dan dertig jaar geleden als raadslid begonnen. Met z’n ongeveer 8.500’en besturen ze alle gemeenten van Nederland. 

Deze week is de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart begonnen. NRC ondervroeg 137 raadsleden uit 115 gemeenten verspreid over het land, samen geven ze een representatief beeld. Verslaggevers belden de volksvertegenwoordigers met vragen over hun ideeën, over de obstakels op hun pad, over de hoeveelheid tijd die ze aan hun taak besteden en waarom ze dit werk doen. 

Uit de gesprekken rijst het beeld op van een publiek ambt dat steeds zwaarder wordt. Gemeenten hebben in de loop der jaren meer en complexere taken gekregen van het Rijk, (die werden „over de schutting gegooid”, zeggen ze zelf), maar raadsleden ontberen vaak de bevoegdheden of de financiële middelen om die problemen (jeugdzorg, huisvesting van asielzoekers) op te lossen.

Gemiddeld besteden de ondervraagde raadsleden 17 uur per week aan het raadswerk, bijna een halve werkweek. En dat vinden ze eigenlijk nog te weinig: de helft zegt dat er méér tijd nodig is om het goed te doen, gemiddeld negen uur meer. Acht op de tien ondervraagden combineert het raadswerk met een (voltijds) baan, sommigen zijn een dag minder gaan werken.

Soms weten ze niet waar ze de tijd vandaan moeten halen om het raadswerk te doen. En toch doen ze het, omdat ze zich verantwoordelijk voelen. Omdat ze hun gemeenschap willen helpen. De een heeft zich geërgerd aan een groot project in haar woonplaats, een ander wilde woningen of een zwembad helpen bouwen, of de wijk vergroenen. Velen zeggen dat ze de inwoners willen vertegenwoordigen omdat die het verdienen beter gehoord te worden op het stadhuis.

Sommigen van hun medebewoners lijken wel eens te vergeten dat het hun buren zijn die in de raad zitten. „Soms krijg je een boel shit over je heen”, zegt Rik Berends (GroenLinks) uit Ooststellingwerf. „Ik ben al tweeënhalf jaar bezig met de verbetering van de verkeersveiligheid in Oss”, zegt Jelle van der Vliet. „En vervolgens word je op Facebook aan de schandpaal genageld; dat je het puur voor eigen politiek gewin doet.” Marc Weterings (Rijswijks Belang) uit Rijswijk zegt dat zijn kind in een andere plaats naar school ging, wegens de bedreigingen die hij als raadslid kreeg uit „extreemlinkse hoek”. Rik Berends kreeg juist „allerlei extreemrechtse mensen” achter zich aan. Een enkeling praat in heftige termen over zware bedreigingen. De meesten zeggen iets als dat je „eelt op je huid” moet krijgen. 

Sommigen raakten gefrustreerd in hun ambtsperiode, door de stroperigheid van de ambtenarij („traag!”), door de beperkingen van gemeentelijke bevoegdheden, door de arrogantie van het college of de intriges van partijgenoten. Wel kun je  in veel gemeenteraden óók ideologische tegenstanders doodgemoedereerd bij elkaar aan tafel zien schuiven. René Kriek heeft in de raad van Westerwolde veel samengewerkt met iemand die bij het CDA zat en nu bij BBB begint. „Klinkt misschien gek, vanuit GroenLinks. Maar ik heb ook dingen samen uitgezocht met iemand van de PVV. Kijk niet te veel naar wat je in de Tweede Kamer ziet. Kijk naar de inhoud.” 

De meesten koesteren de overwinningen die ze hebben behaald, groot en klein.  Tilburg kreeg een opvang voor arbeidsmigranten. In de Dorpsstraat van Lunteren liggen minder gladde tegels (na vier jaar vragen). Buren heeft een dierenwelzijnsnota (na zestien jaar vragen). Het grofvuil in Rijswijk mag nu ’s avonds buiten worden gezet in plaats van ’s ochtends voor dag en dauw, zo kunnen buren elkaar daarbij beter helpen. Er is geld opzijgezet voor een dementiecentrum in Cranendonck. Er komt géén coffeeshop in Noordoostpolder. Overal in heel Nederland zijn  woningen gebouwd, hele wijken zelfs.  

„Het is een kwestie van een lange adem”, zegt Gert Jan Postma van het CDA in Hilversum. „Soms is zaadjes planten ook al goed”, zoals Claudia van Domburgh, de eenmansfractie van GroenLinks-PvdA in Halderberge het zegt. „Speldenprikken”, zegt Marike van Doorn van Lokaal Almelo Samen. 

Wie zijn deze vasthoudende optimisten? Hebben ze bereikt wat ze wilden toen ze als raadslid begonnen? En zouden ze de lokale politiek aan vrienden of familie aanraden? 

Wie zijn de raadsleden?

Rik Berends geeft geschiedenis aan een scholengemeenschap in Waskemeer, een fulltimebaan. Daarnaast is hij lijsttrekker van GroenLinks-PvdA in de Friese gemeente Ooststellingwerf. Dat kost hem, schat hij, twintig uur per week. Hij krijgt er een (bruto) vergoeding van ruim 1.300 euro per maand voor, de laagst mogelijke, omdat Ooststellingwerf een gemeente is met minder dan 40.000 inwoners. Raadsleden in gemeenten met meer dan 375.000 inwoners krijgen 3.200 euro. Niet iedereen vindt dat verschil even eerlijk. „Ik snap dat ze in grote steden nog meer werk hebben”, zegt Claudia van Domburgh uit Halderberge. „Maar wij moeten alle dossiers ook gewoon doen hè.” In Amsterdam krijgen raadsleden van de gemeente genoeg geld om twee hoogopgeleide fractieondersteuners in te huren, merkt Joop de Jonge van Partij voor de Dieren in Buren op. „In Buren krijgt men maar 1.000 euro per jaar. Daar komt niemand voor opdagen natuurlijk.”

Rik Berends is 31, en dat is relatief jong. Van de raadsleden die met NRC spraken, is ongeveer twee derde 50-plus. De gemiddelde leeftijd is 53. Dit kan samenhangen met de levensfase: voor mensen met jonge gezinnen of een volle werkweek is het lastig om de uren te vinden om raadsstukken te lezen, inwoners te spreken, te vergaderen. „Je moet jong, energiek en gepensioneerd tegelijk zijn”, zegt René Kriek, GroenLinkser uit Westerwolde. Of zoals Wil Vennix zegt, een VVD’er uit Hilvarenbeek: „Ik heb zelf geen gezin, dat scheelt een stuk.” 

Paul Ringelberg van ChristenUnie-SGP in de gemeente Noordoostpolder somt het even op: „Ik lever veel vrije tijd in voor het raadswerk. Ik sport minder en zie mijn vrienden minder. Ook kom ik weinig toe aan ontspanning. En ik heb er geen vertrouwen in dat ik de komende jaren een betere balans ga vinden, omdat ik op een of andere manier altijd beschikbaar moet zijn.” 

Berends en Ringelberg zijn allebei docent, dat lijkt geen toeval. Het onderwijs is een van de sectoren die veel raadsleden voortbrengt – en waar in de tussenuren en de pauzes vlugvlug raadsstukken worden doorgenomen. Andere veelvoorkomende beroepsgroepen zijn de ambtenarij, de zorg en het ondernemerschap.  

Hoeveel tijd kost het?

Raadslid zijn, dat kost zomaar twee, drie, vier avonden in de week. Fractievergaderingen, stukken lezen, commissievergaderingen, een bewonersavond, nóg meer stukken lezen, de raadsvergadering…

Die vergaderingen beheersen de agenda’s van de raadsleden. Ze nemen soms „legendarische” proporties aan, vertelt Ad van Broekhoven, raadslid voor de VVD in de gemeente Veere. „We hebben voor de raadsvergaderingen een deadline afgesproken van half 12. Het onderwerp dat dan nog wordt besproken, wordt afgemaakt, voor de andere agendapunten wordt een nieuwe vergadering ingepland.” Daarvoor werd het vaak nachtwerk, aldus Van Broekhoven. „En raadsleden moeten de volgende dag gewoon om 8 uur, half 9 naar hun werk.”  

Laatst duurde een raadsvergadering in de gemeente Ooststellingwerf 12 uur lang. „Verspreid over drie avonden”, vertelt Rik Berends (GroenLinks). „Eén agendapunt, over een zwembad en een sporthal, duurde 8 uur, dat had ik nog nooit meegemaakt.”  

Het voorbereiden van die vergaderingen duurt zeker zo lang. „Je moet niet gek opkijken als je een bestemmingsplan van 700 pagina’s voor je neus krijgt”, zegt Jan van Rooijen (Bodegraven, CDA). Laatst telde hij het aantal pagina’s aan stukken die het college voor één vergadering naar de gemeenteraad stuurde. Het waren er meer dan tweeduizend. 

Sommige raadsleden laten stukken samenvatten door taalmodellen. „Je moet de dossiers wel goed kennen”, waarschuwt Frank Evers van BBH in Hillegom, die ook AI gebruikt. Hij zit al twintig jaar in de gemeenteraad. „Dan weet je aardig hoe het zit allemaal, en kan ChatGPT je echt niet foppen.” Evers besteedt desondanks ruim twintig uur aan het raadswerk. „Te veel, voor iets wat je ernaast doet.” 

Het vergaderen en de stukken slokken een groot deel van de tijd van de raadsleden op. „Er komt elke week wel een vergadering bij”, zegt Danny Zwart (CDA, Bergen, Noord-Holland). „Je moet niet vergeten dat je ook volksvertegenwoordiger bent, en met inwoners moet praten.” 

Want dat schiet er als eerste bij in: een derde van de raadsleden zegt te weinig tijd te hebben om met inwoners en organisaties in hun gemeente te praten. „Daar heb ik nu bijna helemaal geen tijd voor”, zegt Frits Jansen (SGP, Utrechtse Heuvelrug). „Laatst was ik nog in het weekend op bezoek bij een zorgverlener. Na een uurtje praten heb je al een heel ander beeld. Dat mist nu vaak.”   

Sommige raadsleden worden er door familie of vrienden op aangesproken: je bent gek dat je er zoveel tijd aan besteedt. „Ik heb een collega laatst eens voorgerekend hoeveel tijd hij aan zijn voetbalclub besteedt”, zegt Roy Diepeveen (Leefbaar 3B, Lansingerland). „Toen zei hij: ‘Ja, maar dat is een hobby.’ Toen heb ik gezegd: ‘En politiek is mijn hobby.’” 

Thorwald Vader (SP, Midden-Groningen) lag onlangs na enen op bed. „Om iets over zes ging de wekker weer. Maar je weet waarvoor je het doet, je kunt echt iets betekenen.”

Leila Assalmi (PvdA, Nieuwegein) voelt zich na één raadsperiode waarin ze wekelijks 15 tot 25 uur aan het raadswerk besteedde nog steeds „strijdbaar”. Al helemaal nu Forum voor Democratie voor het eerst in de gemeente meedoet aan de verkiezingen, zegt ze. „Ik wil laten zien dat iedereen hier in Nieuwegein welkom is. Het vlammetje dat bij mij al brandde is nog veel harder gaan branden.”

Raadsvergadering Velsen.

Gemeentehuis van Assen.

Zijn je doelen bereikt?

Veel raadsleden zijn de lokale politiek ingegaan om een groep inwoners (jongeren, dieren, ondernemers, kwetsbaren, moslims) een „stem” te geven. „Ik wil een spreekbuis van bewoners zijn”, zegt Ellen Verkoelen van de Jongeren Ouderen Unie in Rotterdam. „Een nieuwe woonwijk? De mensen moeten mee kunnen praten over bestemmingsplannen.”  

Het enige dat Ad van Krieken (CDA, West Betuwe) wil bereiken in de politiek? „Dat ik bereikbaar ben voor de mensen”, zegt hij. Als de inwoners van West Betuwe ergens tegenaan lopen, weten ze hem te vinden. Zoals laatst, toen er na de sneeuwval te weinig gestrooid was. „Ik kan niet zo heel veel, maar ik doe mijn uiterste best om een goede volksvertegenwoordiger te zijn.” 

Voor Peter van Valderen uit Terneuzen komt daar nog iets bij. Hij is van de PVV, „een partij die niet door iedereen met dezelfde bril wordt bekeken. Aan de PVV hangt altijd een beetje een smetje van ‘alle buitenlanders moeten weg, het zijn racisten, ze polariseren’. En er is alles aan gelegen om te laten zien dat Peter van Valderen dan weliswaar voor de PVV in de raad zit, maar dat hij ook een heel aardige man is, betrokken en met de maatschappij bezig en die voor de burgers opkomt.”

Als raadslid wil je „het verschil kunnen maken voor je gemeenschap”, zegt Patricia van der Vegt (D66 in Weert). „Urk dienen”, zegt raadslid Auke Pasterkamp (ChristenUnie). „Tiel iets teruggeven”, zegt D66’er Erik Henning. Een „sociaal-liberaal geluid” laten horen, zegt Hanneke Schoenmaker-Tiems (D66, Veendam). Of juist een „links en sociaal geluid”, zoals SP’er Martijn Stoutjesdijk uit Zaltbommel. 

Sommigen hadden aan het begin van hun raadsperiode een concreet doel. Jongerenbeleid maken. Veiligere straten, meer straatverlichting. Sociale huur in het dorp.

Het overgrote deel heeft het gevoel dat zij de afgelopen vier jaar ook echt iets bereikt hebben. Dat gaat van groot tot klein. „We hebben jongerenwoningen en betaalbare koop toegevoegd aan een nieuwbouwproject. Ik ben nu bezig met een voorrangsregeling voor onze eigen inwoners,” zegt Roy Diepeveen van Leefbaar 3B uit Lansingerland. De motie werd deze week aangenomen.

„Ik vind het belangrijk dat we dingen in makkelijke taal uitleggen,” zegt Marjolijn Mijling, gemeenteraadslid voor het CDA in Nijmegen. Een motie om de gemeente met inwoners op taalniveau B1 te laten communiceren, de website hierop aan te passen en ambtenaren hierin te trainen, werd unaniem aangenomen.  

Via een amendement heeft Leila Assalmi (PvdA Nieuwegein) de prijsgrens voor de opkoopbescherming van starterswoningen weten te verhogen, waardoor die minder aantrekkelijk zijn voor beleggers. In Goes is de energietoeslag verhoogd. „We hebben een expositie over femicide hiernaartoe gehaald”, zegt Vanessa Scholtens (VVD) uit Alphen aan den Rijn. 

Politiek is een traag en taai proces, erkennen raadsleden. Soms is het jaren zaaien voor je kan oogsten. Bijna zestien jaar heeft het geduurd: een nieuw stuk bos in de gemeente Almelo. „Uiteindelijk is het gelukt via een geboorte- en herdenkingsbos, waar mensen een boom kunnen planten”, zegt Hans Buitenweg van GroenLinks. Vorig jaar is het geopend. Het heeft dan wel lang geduurd, maar: „Het is iets fysieks. Je kunt het zien.” 

Heb je invloed?

Er was ook veel dat niet lukte. Grof gezegd zijn er drie vijanden van het individuele raadslid. De coalitie, die de wethouders levert en de oppositie „niets gunt”. De ambtenarij, met zijn eigen taal en tempo. En ten slotte is er de rijksoverheid, die de gemeenten het geld onthoudt voor de taken die zij hun opdraagt. 

Het dualisme werkt niet altijd goed in gemeenteraden, signaleren raadsleden. Jacco van Duijn, CDA-raadslid in Katwijk, wil graag dat de provinciale weg die dwars door de gemeente loopt, een ondertunneling krijgt. „Maar in de eerste twee jaar werd ons weinig gegund, dat is jammer. Het spel wordt soms groter gemaakt dan de inhoud. Dat vreet energie.” De coalitie houdt elkaar vast, zegt Sven Meijer (VVD, Middelburg). Als oppositie verlies je altijd, zegt Esther Hereijgers (Breda Beslist).

Zeker voor eenmansfracties in de oppositie voelt het werk soms als roepen in de woestijn. „Men is beleefd, vragen worden goed beantwoord, je kan zaken agenderen. Als het redelijk is, kunnen partijen in een voorstel mee gaan, maar dat is het wel”, zegt Ronald Heesbeen (GL-PvdA in Heusden). „De coalitie houdt de gelederen gesloten. Dan zit je erbij en kijk je ernaar,” zegt Martijn Stoutjesdijk, die met 1 zetel de SP vertegenwoordigt in Zaltbommel.

Het ene raadslid is al blij als er een of twee moties worden aangenomen. „Ik had er in drie jaar drie”, zegt Thorwald Vader (SP), die oppositie voert in Midden-Groningen. Rik Berends, fractievoorzitter van coalitiepartij GroenLinks in Ooststellingwerf, telt de afgelopen raadsperiode zeventien aangenomen moties en amendementen van zijn fractie. Over menstruatiearmoede, kunstgras, pesticiden, een dierenvoedselbank en de betaalbaarheid van zwembaden. 

Met het ambtelijk apparaat, die de plannen van de raad en het college moet uitvoeren, loopt de samenwerking op sommige plekken stroef. „Sommige ambtenaren zouden eens een jaartje in het bedrijfsleven moeten werken, dan weten ze wat doorpakken en aanpakken is”, zegt Ad van Krieken (CDA, West Betuwe). 

In Gennep zit een tekort aan ambtenaren een snelle uitvoering van plannen soms in de weg, zegt raadslid Andy Meerwaldt (Eerlijk Lokaal sociaal samen sterk). Wil Vennix (Hilvarenbeekse VVD) mist „slagkracht” bij de ambtelijke organisatie. De processen zijn „ontzettend traag” en de gemeente heeft „een fors personeelstekort”. „Er wordt wel ingehuurd, maar dat is ook geen structurele oplossing. Jonge mensen met ambities stromen uit, oudere mensen blijven zitten.” Een oplossing ligt deels in het aangaan van samenwerkingsverbanden, denkt Vennix, bijvoorbeeld met buurgemeente Tilburg. 

Soms is het de rijksoverheid die de plannen van raadsleden hindert. De taken die sinds 2015 zijn overgeheveld van het Rijk naar de gemeente, zoals jeugdzorg en de Wet maatschappelijke ondersteuning, drukken op de begroting. Daarvoor geldt een openeinderegeling, wat betekent dat je als gemeente móét betalen.

Het „sociaal domein” is een grote kostenpost, waar de gemeente „amper invloed” op heeft, zegt ook Rachel Oostvogels (VVD, Zundert). De standaardvergoeding per kind is niet genoeg voor „complexe gevallen”, zegt Rik Berends. „Schiedam heeft problematiek die lijkt op die van grote steden, maar heeft het budget van een dorp”, zegt Mounir Ben Touhami (Denk). „Het komt voor dat je als gemeente mindere keuzes moet maken, omdat het financieel zo moet”, zegt Jolande Donninger (SP, Lelystad). „Soms heb ik er buikpijn van.” 

Zouden ze het een ander aanraden?

Elise Moeskops (D66, Amsterdam) dronk afgelopen zomer veel kopjes koffie met mensen die misschien wel de gemeenteraad in wilden. „Ik vertel dan hoe leuk, hoe dankbaar het werk kan zijn. Je leert zoveel, en iedereen wil met je praten: professoren, topbestuurders van belangrijke bedrijven. Supertof.”  

Raadsleden kunnen goed vertellen over hoe leuk het is om raadslid te zijn. Over wat je voor elkaar kunt krijgen. Hoe gezellig het is in de fractie. Ze zouden graag zien dat iedereen het eens probeert, raadslid zijn. Zo’n 80 procent van de raadsleden zou het aan familie of vrienden aanraden – en doet dat ook regelmatig.  

Maar dan volgt vaak ook een „maar”: het is niet voor iedereen weggelegd. Moeskops vertelde bij de kopjes koffie daarom ook wat er niet leuk aan is. „Het is een klap aan werk, en soms levert het niks op. Je moet wel tegen wat frustratie kunnen.”  

Of, zoals Ad van Krieken (CDA, West-Betuwe) het zegt: „Je moet een beetje maf zijn om dit werk te doen.” Max van den Bout, PvdA’er in Hardinxveld-Giessendam somt op wat je allemaal in je moet hebben als raadslid: „Je moet kunnen relativeren. Je moet niet denken dat je alles voor elkaar krijgt. Je moet niet kwaad worden als iets niet lukt. Je moet je kunnen verplaatsen in een ander raadslid.” Hij concludeert: „Het is niet makkelijk hoor.”