Hoe kwetsbaar is Nederlandse gasvoorziening door de spanningen in het Midden-Oosten?

Gespannen keken olie- en gashandelaren van over heel de wereld afgelopen weekend naar het scheepverkeer in de straat van Hormuz op websites als marinetraffic.com. Zondag lagen ruim 150 tankers met olie of vloeibaar gas (lng) stil voor de kust van Saoedi-Arabië en nog eens tientallen aan de zijkanten van de smalle zeestraat.

De energiehandelaren kochten daarom, zoals dat gaat, alvast olie in voor hun eigen reserves. Dat schroeft de olievraag, en dus de olieprijs, omhoog. De prijs van een vat Brent-olie lag maandagmiddag met tachtig dollar per vat zo’n acht procent hoger dan voor afgelopen weekend. Dat viel redelijk mee.

Maar waar het gros van de landen vooral benieuwd was naar de olieprijs, is voor Nederland iets anders op dit moment spannender: de gasprijs. Want de Straat van Hormuz is ook een belangrijke route voor gastransport, en daar maakt Nederland gebruik van. De gasprijs steeg veel harder dan de olieprijs: op de internationale energiemarkt TTF in Amsterdam schoot de prijs maandag naar 39 euro per megawattuur (MWh), ongeveer een vijfde hoger dan voor het weekend. Daar bleef het niet bij. De prijs steeg in de loop van maandag zelfs naar meer dan 47 euro per MWh , toen Qatar bekend maakte voorlopig te stoppen met de productie van lng, vanwege Iraanse aanvallen op energiefaciliteiten.

Vloeibaar gas: lng

Wat zijn de gevolgen voor de Nederlandse economie, nu de lng-toevoer vanuit Qatar naar Europa onzeker is? Die vraag is al helemaal relevant, nu de gasvoorraden van Nederland er al historisch leeg bij liggen. De vulgraad ligt onder de 11 procent – wat betekent dat Nederland extra afhankelijk is voor toevoer van het buitenland. Ook de reserves in de rest van Europa zijn op aan het raken.

 De lng die door de zeestraat wordt verscheept, gaat voor vijftien procent naar Europa – vanuit Qatar. Ongeveer zo’n 15 miljard kuub per jaar, zegt René Peters, directeur gastechnologie bij onderzoeksinstituut TNO.

Het is niet zo dat Nederland zich nu direct zorgen moet maken dat er straks niet genoeg gas is, zeggen de experts. Dat de gasreserves onder de Nederlandse bodem er nu leeg bij liggen, is heel normaal zo aan het eind van de winter. Ze zijn bedoeld als buffer om beroep op te doen in de winter, wanneer de gasvraag en daardoor de prijs hoog is. Onder meer omdat de winter nu zo lang duurt, maakt dat de voorraden nu leger zijn dan eerdere jaren.

De grootste fabriek voor vloeibaar gas van West-Europa in het Noorse Hammerfest.

Fot Lisi Niesner/REUTERS

Voor de lng-import van buitenaf heeft Nederland ook genoeg alternatieven voor Qatar. „Vorig jaar kwam ruim de helft van het via Nederland geïmporteerde gas via pijpleidingen, met name uit Noorwegen en gas uit de kleine (Nederlandse) velden”, schrijft Gasunie in een reactie. „Het resterende deel, ongeveer 45 procent werd geïmporteerd via lng-schepen.” De VS zijn daarbij de belangrijkste leverancier. „Een klein deel daarvan komt binnen via Qatar.”

Wat wel (behoorlijk) impact kan hebben op de Nederlandse economie is dus niet zozeer een tekort aan gas, maar wel de stijging in gasprijzen. Voor de gas- (of olie)prijs maakt het voor een individueel land namelijk helemaal niet echt uit of en in welke mate het voor zijn brandstoffen import afhankelijk is van de Straat van Hormuz.

„Schepen zijn flexibel in waar ze heen varen, ze kunnen hun koers snel verleggen”, zegt hoogleraar energie-economie Machiel Mulder van de Rijksuniversiteit Groningen. „Als ergens aanbod wegvalt door verstoringen in de Straat van Hormuz, zal de prijs daar stijgen. Vervolgens zullen schepen uit andere delen van de wereld hun olie of lng naar die landen verschepen, omdat de marktprijs daar hoger is. Zo ontstaat er ook bij andere landen een lager aanbod en ontstaan dus hogere prijzen.” Landen zijn verbonden in de wereldenergiemarkt, daarom smeren prijsschommelingen zich uit.

In die zin zal Nederland, als de problemen aanhouden, ook de stijging in de olieprijs merken aan de pomp. „Ook al is de Straat van Hormuz voor de Nederlandse olie toevoer niet direct belangrijk”. zegt Mulder.

Europa kwetsbaar voor prijsstijging gas

Europa is op dit moment vooral kwetsbaar voor de prijsstijging in gas. Omdat de gasbergingen nodig gevuld moeten worden voor de komende winter, zodat huishoudens hun huis dan weer kunnen verwarmen. De onzekerheid rondom de zeestraat komt „op een hoogst ongelukkig moment”, schrijft Gasunie. Doorgaans doet de markt dat vullen vanzelf, omdat de gasprijzen in de maanden na de winter laag zijn door lagere vraag. Die marktpartijen hebben dan winst als het gas later in de winter weer uit de reserves gaat tegen een hogere prijs. Maar, als de hoge prijzen aanhouden, is dat niet aantrekkelijk voor hen. Dan moet de overheid duur gas inkopen om tekorten te voorkomen. Bovendien is het onwenselijk als de overheid de markt verstoort, zeggen Mulder en Peters.

De extreme stijging in de gasprijs die er nu al is, voelen mensen die een dynamisch contract hebben, waarbij de stroomprijzen ieder uur reageren op de markt, zegt Peters. Ook stroomprijzen zijn afhankelijk van gasprijzen, omdat stroom soms wordt opgewekt met gas. Al gebeurt dat steeds meer met hernieuwbare energiebronnen zoals zon en wind.

De grote vraag die overblijft is natuurlijk: hoe lang houden de verstoringen in de Straat van Hormuz aan? Anders gezegd: zijn de prijzen straks nog net zo hoog als nu wanneer de gasbergingen gevuld moeten worden, of is de onrust dan al wat gesust?

„De markt lijkt erop te rekenen dat de spanning niet lang aanhoudt”, zegt Mulder. „Als je kijkt naar de lange termijn voorspellingen dan zie je slechts een lichte prijsstijging. Dat betekent dat de duizenden gashandelaren zich niet echt zorgen maken over een krapte die lang aanhoudt.” Een mogelijke verklaring daarvoor is dat die handelaren ook wel weten dat geen enkel land baat heeft bij langdurige verstoringen in de Straat van Hormuz.

Maar niemand kan precies voorspellen wat er gaat gebeuren. Wat analisten wel denken te weten: de invloed van aanhoudende verstoringen op de economie zal groot zijn. Analisten van de Amerikaanse zakenbank Goldman Sachs voorspellen een stijging in de gasprijs van 130 procent in Europa bij een volledige blokkade van een maand.