Hoe langer de oorlog in de Golf duurt, hoe groter de kans dat Trumps avontuur de wereldeconomie hard raakt

Economen die de tijd nog meegemaakt hebben dat kinderen op autoloze zondagen op de snelwegen konden rolschaatsen, staan op scherp. Een oorlog in het Midden-Oosten die olie- en gasleveranties langdurig in gevaar brengt, zouden net als in 1973 tot een economische schok kunnen leiden die jarenlang grote invloed heeft op prijzen, lonen en banen.

Economisch pessimisme heeft nog niet toegeslagen op de financiële markten na een week oorlog in Iran en de Golfregio. Olie- en gasprijzen zijn gestegen, maar niet zo dramatisch als bij eerdere schokken. Vooralsnog overheerst het vertrouwen dat de door de VS en Israël gestarte oorlog niet langer dan een paar weken zal duren.

Dat sentiment kan echter omslaan. Olie- en gasprijzen kunnen dramatisch omhoogschieten en productieketens ernstig verstoord raken. Met name als de Straat van Hormuz, cruciaal voor transport van olie en gas uit de Golfregio, geblokkeerd blijft en de productie stil komt te vallen op olievelden en raffinaderijen in Saoedi-Arabië en Qatar. Een situatie als deze hebben is meer dan veertig jaar niet voorgekomen, waarschuwde Joe DeLaura, Rabo-analist van de olie- en gasmarkt, gisteren in een webinar voor klanten.

Terug naar 1973?

De laatste keer, toen Arabische oliestaten in 1973 een boycot afkondigden voor gas- en olieleveranties aan de VS en Europese landen vanwege hun steun aan Israël in de Jom Kipoer-oorlog, had dat grote economische gevolgen. In Nederland kondigde het kabinet-Den Uyl vanwege grote brandstoftekorten autoloze zondagen af. Ook nadat de olie weer geleverd werd tegen veel hogere prijzen dan voor die oorlog, werkten economische schokken lang door met stijgende prijzen en oplopende werkloosheid.

Daar kwam een volgende oliecrisis overheen na de omwenteling in Iran in 1979, waarbij de moellahs aan de macht kwamen. Amerikanen stonden in rijen voor benzinepompen nadat de olieprijzen weer fors waren gestegen. De werkloosheid liep in zowel de VS als Europa sterk op in deze periode van stagflatie, waarin de economie niet of nauwelijks groeide en de inflatie tot in de dubbele cijfers steeg. Centrale banken konden de inflatie alleen met een draconische rente onder controle krijgen. De jaren tachtig waren zowel in de VS als in Europa een periode van grote economische malaise.

Is zo’n scenario nu waarschijnlijk? Er is wel iets veranderd sinds die periode. De afhankelijkheid van olie is minder dan destijds. De olie-intensiteit van het Amerikaanse bbp, dat wil zeggen de hoeveelheid olie die nodig is voor de economische productie, is met meer dan 70 procent afgenomen, rekende econoom Paul Krugman deze week voor in zijn blog.

Bovendien was de inflatie in de VS al hoog vóór de olieschok van 1979 en dat is ook anders dan nu, zo betoogt Krugman. Destijds was er al een loonprijsspiraal gaande, waarin hogere prijzen zorgen voor hogere lonen die vervolgens weer worden doorgerekend in nog hogere prijzen. Die is nu in zowel de VS als Europa tot rust gekomen na de hoge inflatie door de coronapandemie.

Kinderen spelen op de snelweg op autoloze zondag.

Foto ANP

Mondiale crisis

Desondanks waarschuwen economen van verschillende banken voor een omslag. „De afsluiting van de Straat van Hormuz, ook al lijkt het een klein maritiem probleem, zou een zich steeds verder vertakkende mondiale crisis kunnen veroorzaken omdat de moderne beschaving is gebouwd op diepe en kwetsbare afhankelijkheden. Wat als een verstoring van energie-aanbod begint, kan snel doorwerken in de petrochemie, kunstmest- en voedselproductie, metaal, stroomnetwerken, halfgeleiders en uiteindelijk overheidsfinanciën en zelfs de openbare orde”, schreven zij deze week in een analyse.

Zover is het nog niet. De olieprijs stond in februari onder de 70 dollar per vat, wat als laag werd beschouwd. Vrijdag was hij na een week van schommelingen gestegen tot ongeveer 90 dollar. De gasprijs steeg met ongeveer 50 procent tot 55 euro voor een megawattuur (MwH). Maar daarbij klinkt de geruststellende gedachte dat deze nog lang niet zo hoog is als de 340 euro per MwH aan gas nadat in 2022 door de Oekraïne-oorlog de Nordstream-pijpleidingen werden opgeblazen en Europa afgesneden werd van Russische gasleveranties.

In het zwartste scenario kan de economische groei meer dan 1 procent lager uitvallen

Als de Straat van Hormuz nog enkele weken geblokkeerd blijft, kan – volgens de scenario’s die banken verspreiden – de olieprijs oplopen tot 100 of zelfs 150 dollar per vat. De gasprijs zou kunnen verdrievoudigen ten opzichte van het niveau van voor de oorlog. Als de opslagen voor olie en gas vol raken, zullen – zoals nu al in Irak – de winning van olie en gas stopgezet worden. Weer opstarten van de exploratie van velden kan maanden duren. Die onderbreking van productie kan ook een gevolg zijn van verdere beschadiging door aanvallen van Iraanse raketten en drones. In dat zwartste scenario kan de inflatie oplopen tot 5 à 6 procent en de economische groei tot boven de 1 procent lager uitvallen dan de prognoses voor de oorlog.

Golfstaten

De doorwerking zit niet alleen in de olie- en gasprijzen. De Golfstaten zijn ook belangrijke producenten van kunstmest en aluminium. Qatar heeft naast de productie van vloeibaar aardgas (lng) ook die van kunstmest stopgezet. De prijzen daarvoor worden opgedreven en dat zal invloed hebben op voedselprijzen in de hele wereld.

Daar komen de hogere verschepingskosten bij. Vanwege oorlogsgevaar wordt de Perzische Golf vermeden en ook het Suezkanaal. Reders hebben besloten om rond de Kaap de Goede Hoop te varen en dat zorgt voor vertraging van de levering van goederen en een verstoring van de productieketens.

Anders dan in de vorige oliecrises is bovendien dat de staten rond de Perzische Golf hun economieën gediversifieerd hebben om minder afhankelijk te worden van olie- en gasinkomsten. Ze hebben zich omgevormd tot centra waar in de geglobaliseerde wereld veel goederen en kapitaalstromen doorheen vloeien. Hun zeehavens en luchthavens zijn belangrijke overslag- en overstappunten geworden voor goederen en passagiers. In die transportstromen zit nu een stevige kink.

Ze hebben bovendien financiële centra opgebouwd, die aan belang hebben gewonnen naarmate hun staatsfondsen meer investeringen in economieën elders gingen doen. Die fondsen zijn belangrijke kapitaalverschaffers bij grote investeringen of overnames en lieten al doorschemeren deze week hun investeringen opnieuw tegen het licht te houden als de oorlog langer duurt.

VS minst kwetsbaar

Verreweg het grootste deel van de olie en het gas uit het Midden-Oosten gaat naar Aziatische landen, een beperkt deel naar Europa en vrijwel niets naar de VS. Landen als China en India hebben uit voorzorg grote voorraden opgebouwd, maar de energiesituatie zal er nijpender worden als die reserves na enige weken opraken. Van China wordt verwacht dat ze voor de elektriciteitsproductie zal overschakelen naar meer gebruik van kolen. Op langere termijn zal het de toch al grote omslag naar hernieuwbare energiebronnen in China versnellen.

India heeft al aangegeven toch weer olie en gas uit Rusland te gaan importeren, nadat het land daar onder druk van Trump van had afgezien om zo tot een handelsdeal met de VS te komen.

Europa haalt slechts rond de 10 procent van zijn lng uit de landen rond de Perzische Golf, het merendeel komt uit de VS en Noorwegen. Maar de druk op de gasprijs op de financiële markten is hoog, net op een moment dat de gasvoorraden de komende maanden weer opgebouwd moeten worden voor de volgende winter. Op de internationale markten zal meer concurrentie ontstaan. Deze week veranderde een tanker uit Nigeria met lng voor Europa plots van koers om het gas vermoedelijk in Azië af te leveren.

De veerkracht bleek steeds groter dan gedacht. Alleen: hoeveel schokken kan de wereldeconomie verdragen?

Hoge gas- en stroomprijzen zetten de Europese industrie verder onder druk, die toch al klaagt niet op te kunnen tegen de concurrentie uit Azië en VS, waar de energieprijzen lager zijn. Dat zal de discussies met de Europese Unie verder onder druk zetten.

Toch steeg ook in de VS deze week de prijs aan de benzinepomp. Amerikanen zullen minder hard worden geraakt door uitblijvende olie- en gasleveranties, omdat de VS een netto-exporteur is geworden. Sinds de twee oliecrises in de jaren zeventig heeft de VS stevig geïnvesteerd in een zelfvoorzienende fossiele industrie, door de ontwikkeling van de winning van schalie-olie en -gas.

Maar de prijs aan de pomp hangt ook samen met de olieprijs op de financiële markten. In de ‘betaalbaarheidscrisis’ zijn Amerikaanse kiezers niet blij met de hogere prijs voor een gallon benzine (3,8 liter) en hogere voedselprijzen. Als de inflatie in de VS toeneemt en de centrale bank de voorgenomen verlagingen van de rente niet doorvoert, bereikt Trump met de oorlog het tegenovergestelde van wat hij beoogt. De schulden van de VS, die door de oorlogsinspanning alleen maar verder zullen oplopen, worden daardoor duurder.

Veerkracht

Als de oorlog voortduurt, is de vraag hoe groot de veerkracht in de wereldeconomie zal zijn. Bedrijven zijn nog aan het bijkomen van de aanpassingen die ze nog steeds treffen als gevolg van de door Trump ontketende handelsoorlog. In Europa werken ook de schokken als gevolg van de oorlog in de Oekraïne nog steeds door. Maar desondanks stonden de economieën van de meeste landen er tot de oorlog in de Perzische Golf aardig voor. De veerkracht bleek steeds groter dan gedacht. Alleen: hoeveel schokken kan de wereldeconomie verdragen?

De meest pessimistische economen zijn zij die zich zorgen maken over de grote schuldenlast van de wereld. Die is groter dan voor de grote financiële crisis van 2008. Vooral overheden hebben hun schuldenlast uit de hand laten lopen.

Overheden zijn daarom gevoelig voor een hogere rente en hebben er dus alle belang bij dat inflatie in de hand gehouden kan worden. Hoe langer de oorlog rond de Perzische Golf duurt, hoe lastiger dat wordt. Rolschaatsen op de autosnelweg zal niet snel meer gebeuren, maar het trauma van de jaren zeventig kan wel weer oplaaien.