Hoe we toch natuurijsbanen kunnen gebruiken, ook als het boven nul is

Hoe redden we de Nederlandse schaatstraditie nu onze winters steeds warmer worden? Het antwoord kun je verrassend genoeg vinden op bruggen en viaducten: zelfs als het nog niet vriest, zijn die dingen vaak al spekglad. Aardwetenschapper Mark van der Meijde van de Universiteit Twente haalt inspiratie uit deze onverwachte plekken om natuurijs sneller te laten vriezen. Op vier proef-ijsbaantjes experimenteert hij laag voor laag met isolatie en water, op zoek naar het perfecte ijs.

Scientias: Fijn vooruitzicht, eerder of langer genieten van een natuurijsbaan, ook zonder nog echt strenge vorst. Wie zit er eigenlijk achter deze wil om een simpel stukje asfalt te verbeteren voor dit soort omstandigheden?

Mark van der Meijde: “Er zit een heel breed consortium achter, zoals de KNSB (Koninklijke Nederlandse Schaatsbond, red.), natuurijsschaatsverenigingen, wegenbouwers en ijsverenigingen. Zo’n vereniging deelt bijvoorbeeld hun ervaring hoe je het best kan sproeien om een mooie ijslaag op te bouwen, of ze delen hun experimenteren met kleur van de baan, dus in plaats van zwart asfalt een andere kleur. Andere organisaties delen weer hoe je het sportief het best kan inzetten, met andere woorden: het is een heel breed gedragen wens om goed te weten hoe een natuurijsbaan aan te leggen.”

Waarom is het zo breed gedragen?

“Door de verandering in temperatuur in de winter is de grote vraag: wat moet je nu aanleggen als je een nieuwe ijsbaan wilt bouwen? Denk maar eens aan landijsbanen waar een stuk weiland onder water wordt gezet, die ijsverenigingen hebben al vijf tot zes jaar niet kunnen schaatsen.”

Interessant dat wegenbouwers ook meedoen, is dat dan voor kennis voor asfalt of liefde voor de sport?

“Liefde voor de sport. Je kunt veel met verschillende soorten asfalt doen en daar zijn ze echt in geïnteresseerd. Daarnaast kan je ook allerlei verschillende dingen met de toplaag doen, zoals wit maken. Maar dan kun je er weer niet op skeeleren want dan is het asfalt te glad. Het is echt de liefde voor het schaatsen die iedereen hier in verbindt. Om tot de beste oplossing te komen moet je samen heel veel verschillende dingen proberen.”

Skeelerbaan?

“Ja, het zijn meerdere sportverenigingen die men er op kwijt wil. Denk aan hardlopen of skeeleren. Sommige verenigingen kijken met de gemeente samen of er dorpsactiviteiten op kunnen plaatsvinden. Dan moet de baan weer wat zwaarder dan als je er alleen op skeelert in verband met zware foodtrucks en dat soort spullen. Dus je kijkt samen met gemeentes hoe je zo’n baan wil bouwen.”

Kun je wat meer vertellen over de experimenten met kleur?

“Ja, denk aan de openbare weg waar zebra’s en haaientanden staan. Dat zijn de eerste plekken waar je onderuit gaat. Dat komt door de verf op het asfalt, dan wordt het asfalt minder ruw en krijg je een gladde toplaag als je er verf op doet, dan wordt de ruwheid van het asfalt minder. Dan krijg je een gladde toplaag. Voor het schaatsen, is het in principe zou denken, dat is wat winterswijk probeert, dat je een coating op de baan aanbrengt met wit, of een laagje ijs met een laagje kalk er tussen zodat de zon meer reflecteert en zodat er minder snel smelt plaatsvindt.

We hebben echt gekeken met een masteronderzoek of een zwarte baan of een witte baan beter is. Een zwarte baan koelt sneller af en een witte baan reflecteert beter en wordt minder warm. De vraag of je dus met een kleurtje wil werken is helemaal niet simpel.”

Het is soms niet zo logisch als je zou denken

“Warmte-uitwisseling is complex, zeker met verschillende kleuren. Dat moet je wel meenemen. Je wilt weten hoe snel iets afkoelt.

In Haaksbergen gebruiken we nu zonnedoeken om de zon van de baan te houden. Zo hebben we sneller ijs op de baan en houden we het ijs langer goed.”

Hoe zit dat dan met die twee graden?

“Dan moeten we iets meer naar de natuurkunde toe. De aardwarmte komt van beneden, dat is belangrijk om te weten. Als het nog een paar graden boven nul is, kan er al ijsvorming op de auto komen omdat de uitstraling van het metaal zorgt voor een snellere afkoeling. Dit is een combinatie van kleur en massa. Dat zie je ook bij bruggen en viaducten.

Wat we nu proberen is de banen te isoleren op zo’n manier dat als de luchttemperatuur nog boven nul is je zoveel uitstraling krijgt dat je, net als op je auto, een laagje ijs krijgt. Vervolgens kunnen we daarna het laagje ijs op de baan verder opbouwen. Zo maak je eigenlijk een soort van supercooler.”

Hoe zie je de toekomst van natuurijsschaatsbanen?

“Die gaan we zeker behouden! En uiteindelijk is het een maatschappelijk vraagstuk waar heel veel verschillende partijen aan samenwerken om het mogelijk te maken. Dat vind ik er zo mooi aan.”