Waarom gehoorzamen we aan leiders? Dat zit evolutionair veel dieper dan gedacht

Nu hebben we bazen en hiërarchie en statusverschillen, maar dat was in de tijd van de jager-verzamelaars wel anders. Tenminste dat dachten we altijd. Nieuw onderzoek toont aan dat dergelijke ongelijkheid mogelijk al veel langer bestaat.

Het zou de opkomst van de landbouw en de georganiseerde samenlevingen zijn die leidde tot hiërarchie: immers, hoe complexer de samenleving, hoe belangrijker het is dat er wordt samengewerkt en dat iemand daarop toeziet.

Onderzoekers van Arizona State University stellen nu echter dat er ook toen de mens nog rondtrok in kleine groepen een vorm van hiërarchische organisatie bestond. Hun studie maakt duidelijk dat statusverschillen en leiderschap mogelijk diep verankerd zitten in ons evolutionaire verleden.

“Op een bepaald moment in onze geschiedenis zijn mensen afhankelijk geworden van cultuur”, legt Thomas Morgan, evolutionair antropoloog aan ASU, uit. “We lossen problemen niet in ons eentje op; we moeten samenwerken en van elkaar leren. In die context zijn mensen die bijzonder vaardig, intelligent of charismatisch zijn waardevol. Het is een soort talentenmarkt: als je een vaardigheid hebt, kun je die omzetten in status.”

Het gaat om capaciteiten niet om kracht

Deze vorm van hiërarchie verschilt sterk van die bij veel diersoorten, zoals primaten. De meeste dieren worden leiders door agressief te zijn en fysieke kracht te tonen. Mensen stijgen naar de top, omdat anderen hen bekwaam, deskundig en succesvol vinden en hen daarom wíllen volgen in plaats van daartoe door brute kracht gedwongen te worden.

“Het collectieve karakter van het menselijke sociale leven heeft de manier waarop onze samenlevingen zijn georganiseerd veranderd”, zegt Morgan. “Onze voorouders waren niet langer alleen individuen die met groepsgenoten concurreerden om middelen of partners; ze begonnen zich ook als groep te organiseren in concurrentie met andere groepen. De uitdaging is dan om effectieve leiders te vinden. Omdat dat moeilijk is, letten mensen op wie door anderen wordt gevolgd en hebben ze de neiging dat gedrag te kopiëren. Als mensen zien dat anderen naar iemand luisteren of hem nadoen, zijn ze zelf ook sneller geneigd dat te doen.”

“Na verloop van tijd ontstaat zo een sneeuwbaleffect”, legt Robin Watson uit, docent aan de University of Lincoln. “Hoe meer mensen één persoon volgen, hoe invloedrijker die persoon wordt. Dat hoeft niet per se slecht te zijn. Als invloedrijke mensen nuttige informatie hebben, biedt prestige een snelle manier om te bepalen van wie we het beste kunnen leren.”

Hoe ontstaat ongelijkheid?

Om hun theorieën te testen voerden de onderzoekers onder meer een experiment uit waarbij 800 vrijwilligers in kleine groepjes werden ingedeeld. Zij moesten naar groepen gekleurde stippen kijken. Vervolgens moesten ze aangeven welke kleur het vaakst voorkwam.

Nadat ze hun eigen inschatting hadden gemaakt, werd hen gevraagd het antwoord van iemand anders over te nemen. Ze konden daarbij twee dingen zien over de anderen in hun groep: hoe vaak elke persoon in het verleden het juiste antwoord had gegeven en hoe vaak die persoon al door anderen was gevolgd.

De resultaten waren duidelijk. Mensen volgden niet willekeurig het gedrag van een ander. Ze richtten zich vooral op degenen die al populair waren, soms zelfs meer dan op degenen die aantoonbaar het meest accuraat waren.

“Zoals je zou verwachten, vonden mensen het belangrijk hoe nauwkeurig hun groepsgenoten waren en leerden ze liever van vaardige personen”, aldus Morgan. “Maar ze keken ook naar hoe vaak groepsleden door anderen werden gevolgd. Dat zorgde voor het sneeuwbaleffect, waardoor heel snel een klein aantal mensen de leiding kreeg.”

In veel groepen bleken uiteindelijk slechts een of twee personen de meeste beslissingen te bepalen. Deze vorm van ongelijkheid ontstond razendsnel, binnen enkele minuten. De mate van scheefgroei was vergelijkbaar met inkomensongelijkheid in veel moderne samenlevingen.

De evolutie van autoriteit

Vanuit evolutionair perspectief is deze neiging goed te begrijpen. Aandacht besteden aan vaardige of succesvolle mensen helpt ons om sneller iets te leren en betere beslissingen te nemen. Over duizenden generaties hadden mensen die goede rolmodellen volgden waarschijnlijk een grotere kans om te overleven en zich voort te planten. Maar bepalen wie een goede leider is, is lastig. En omdat mensen problemen gezamenlijk oplossen, letten we niet alleen op hoe bekwaam iemand is, maar ook op wie anderen volgen.

De evolutionaire simulaties in de studie laten zien dat deze instinctieve neiging om de autoriteit van anderen leidend te laten zijn door natuurlijke selectie is bevoordeeld. Dat verklaart het gedrag van de deelnemers in de experimenten en laat zien dat zulke keuzes nog steeds een wijdverbreid onderdeel zijn van de menselijke psychologie. Het helpt verklaren waarom we dit soort patronen overal terugzien: op het werk, in de politiek, op schoolpleinen en op sociale media.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Evolutie een kwestie van genen? Volgens deze onderzoekers neemt cultuur de overhand en Worden complexe samenlevingen mede mogelijk gemaakt door… alcohol?. Of lees dit artikel: Wetenschappers vergelijken dromen van jager-verzamelaars met die van Belgen en dat levert een opmerkelijke conclusie op.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: