In Gorinchem gingen al jaren geruchten rond over stembusfraude, zegt de burgemeester

De Gorinchemse gemeenteraad staat voor een dilemma. Volgende week moet de raad beslissen of het de uitslag van de verkiezingen accepteert, of dat er een herverkiezing komt. Er liggen beschuldigingen van het ronselen van volmachten, en de burgemeester heeft aangifte gedaan van verkiezingsfraude. De politie en het Openbaar Ministerie doen onderzoek. Maar de uitkomsten kunnen nog weken of maanden op zich laten wachten, en komen niet op tijd voor het besluit van de raad.

Al ver voor 18 maart waren er signalen bij de gemeente over ronselen, bevestigt burgemeester Reinie Melissant (CDA) de woensdag een week na de gemeenteraadsverkiezingen in haar kantoor op het stadhuis. „Eigenlijk is het al jarenlang zo dat er rond verkiezingen geruchten rondgaan. Elke keer zei ik weer: dan heb ik namen en rugnummers nodig.” Want zonder „concreet signaal” is handelen onmogelijk. „Maar dan bleef het stil.” Haar enige optie bij de laatste verkiezingen was dus: proactief zijn.

De gemeente voegde flyers toe aan de stempassen met de tekst: „Het is verboden dat personen u benaderen om een volmacht af te geven. Dit heet ronselen en is strafbaar.” Ook naar kandidaat-raadsleden gaat een A4tje waarop wordt uitgelegd dat ronselen strafbaar is.

De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in Gorinchem, het vestingstadje aan de Merwede, is blijven hangen op 51 procent. Iets lager dan het landelijk gemiddelde van 54,1 procent. Er hebben 15.656 mensen een stem uitgebracht, waarvan 2.033 met een volmacht: 13 procent van de stemmen. „Dat hoeft natuurlijk niet direct te betekenen dat er geronseld is”, zegt Melissant. „Maar de optelsom der dingen maakt dat de vermoedens wel bestaan.” Wat is er gebeurd in Gorinchem?

‘Dit is voor het echie’

De stembussen zijn op de verkiezingsdag, 18 maart, al een paar uur open als een inwoner bij de gemeente een melding doet. Het signaal is „dermate concreet”, zegt de burgemeester, dat ze direct een driehoek aanvraagt: een samenkomst van het OM, politie en burgemeester.

Ook heeft Melissant, op dat moment in haar rol als voorzitter van het Centraal Stembureau, meteen in de groepsapp met alle voorzitters van de stembureaus „opdracht gegeven om zeer zorgvuldige controle te doen op de volmachten”. Ze belt met de voorzitter van de Kiesraad. De politie begint direct, nog op verkiezingsdag, met een onderzoek.

De dag na de verkiezingen komt de veiligheidsdriehoek voor het eerst bij elkaar. Sindsdien heeft de burgemeester het druk, heel druk. „Het is ingrijpend wat er gebeurt, het gaat over de fundamenten van onze democratie en de signalen zijn ernstig.” Het OM zit er dan ook bovenop, net als de politie. „Iedereen weet: dit is voor het echie. Ik hoef niemand te motiveren.”

In een eerste informatiesessie met de gemeenteraad, de dinsdagavond na de verkiezingen, werd duidelijk waar het om ging. „Mensen kwamen aan de deur en vroegen om stempassen. Mensen zijn telefonisch benaderd. Mensen zijn onder druk gezet”, zei Melissant in die eerste sessie.

En de meldingen zijn blijven komen, zegt Melissant woensdagmiddag in haar kantoor. „Tot op de dag van vandaag krijgen we nieuwe binnen.” Meer dan tien in totaal bij de gemeente, hoeveel er bij de politie zijn binnengekomen weet ze niet. Waarbij ze wel aan wil merken: „We moeten niet naïef zijn. Dit gebeurt overal in den lande. Ik hoor ook om me heen dat mensen zeggen: dit zijn signalen die in meer steden plaatsvinden. Het zou zomaar kunnen zijn dat Gorinchem pas het begin is.”

Stembureau 16

Met haar voet duwt Anneke Heidema de stoel aan de andere kant van haar bureautje naar achter. „Koffie?”, vraagt de beheerder van wijkcentrum Rozenobel. Het wijkcentrum, waar ze normaal activiteiten hebben zoals bingo en klaverjassen en een autistencafé, kwam plotsklaps landelijk in de schijnwerpers te staan als Stembureau 16. Daar waar mogelijk stemfraude was gepleegd.

In het proces-verbaal van Stembureau 16 staat met blauwe balpen genoteerd dat een kandidaat-raadslid „vijf keer is langsgekomen met één of twee personen”. Dat zou zijn omdat hij foto’s wilde maken voor „de socials”. Die personen brachten allemaal twee volmachten mee.

Veel van die volmachten waren, zagen de oplettende leden van het stembureau, „op dezelfde manier voorbereid: twee stempassen met kopie paspoort met een paperclip”. Van de 650 stemmen uitgebracht in dit stembureau waren er 135 met een volmacht uitgebracht. Ruim 20 procent. Bij twee andere stembureaus in dezelfde wijk gebeurde hetzelfde.

Deze week, donderdag 26 maart, stelde het Centraal Stembureau de verkiezingsuitslag vast. Daarbij kijkt het bureau alleen naar wat er ín de stemhokjes gebeurt, en niet naar wat daarbuiten plaatsvindt. De volgende stap ligt bij de gemeenteraad: die moet voor 1 april een beslissing nemen of er een herstemming komt of niet. De Kiesraad acht dit „zeer zeldzame en een ingrijpende” middel niet „noodzakelijk”.

Als de gemeenteraad ervoor kiest burgers opnieuw naar de stembus te laten gaan, kan dat gevolgen hebben voor de uitslag. Als ze het niet doen en er op het strafrechtelijk onderzoek een veroordeling voor het gekozen gemeenteraadslid volgt, behoudt die wel zijn zetel.

Het is „een duivels dilemma”, zegt Everdien Hamann, een van de huidige gemeenteraadsleden, tijdens de tweede informatiesessie, donderdagavond, op het stadhuis. Zeker omdat ze niet alle kennis tot hun beschikking hebben. „Hoe moeten we in vredesnaam kiezen.”

Tijdens die sessie brengt burgemeester Melissant de gemeenteraad ook opnieuw op de hoogte, over „de aard en omvang” van de signalen. Op dat moment laat ze weten dat ze in haar rol als burgemeester aangifte heeft gedaan. „Die aangifte omvat meer dan het ronselen van stemmen.”

Het gaat over verschillende vormen van verkiezingsfraude. Beïnvloeding door beloften of giften, fraude plegen door middel van het gebruik van valse documenten, het bezitvan verkiezingsdocumenten met het doel deze onrechtmatig te gebruiken en het omkopen, dwingen of actief aanzetten van het uitbrengen van een bepaalde stem.

De driehoek is ondertussen vier keer bijeengekomen, zegt ze ook. De vijfde bijeenkomst is gepland. „Het aantal bijeenkomsten mag u kwalificeren als dat het door de driehoek hoog wordt opgenomen.”

De wijk zwijgt

In het hart van de Haarwijk staat nog steeds een groot bord met verkiezingsposters. Er zijn weinig mensen die iets over het ronselen kunnen, of vooral wíllen, zeggen. Een deel omdat ze de Nederlandse taal niet machtig zijn. 36 procent van de inwoners van de Haarwijk heeft een niet-westerse migratieachtergrond. Nog meer inwoners hebben niets te zeggen omdat ze, zoals bij Eethuis Aksu, bakkerij Sayyah en de barbier, niet stemmen.

Eén buurtbewoner die er wel iets van weet dúrft niets te zeggen, in elk geval niet met naam (gegevens zijn bekend bij de redactie). Gorinchem en zeker de Haarwijk is klein, zegt zij. Iedereen kent elkaar, families zijn met elkaar verbonden. Onder inwoners leeft volgens haar de angst om als klokkenluider te worden gezien.

Daardoor ook is de burgemeester trots dat er mensen zijn die wél voor de democratie zijn gaan staan en een melding hebben gedaan. „Die voelen de druk binnen hun gemeenschap en doen tóch een stap naar voren. Dat geeft aan: onze geliefde democratie is ook weerbaar.”