In Maastricht kent de politiek een wildgroei aan fracties met ‘veel identiek ruikende plasjes’

„Redelijk rampzalig”, noemt Coen van der Gugten de versplinterde volksvertegenwoordiging in de Maastrichtse gemeenteraad. 16 fracties op een totaal van 39 raadszetels maken het volgens de afzwaaiende GroenLinks-fractievoorzitter onmogelijk enigszins „efficiënt te debatteren”. Van der Gugten: „Bijdragen verschillen amper, het aantal identiek ruikende plasjes is hoog.”

Gabriëlle Heine, CDA-fractievoorzitter en -lijsttrekker, hoort in debatten ook veel herhaling. En door de lengte van de vergaderingen raakt de inhoud in de verdrukking: „Vaak wordt al een heel uur besteed aan debatten over procedures of de vergadervolgorde. Steun verwerven voor een motie kost met zestien fracties ook behoorlijk veel tijd.”

De laatste verkiezingen, in 2022, resulteerden in een politieke lappendeken

Van oudsher had Maastricht twee grote machtsblokken: de christen- en sociaaldemocraten. Elk haalde gemakkelijk ongeveer een derde van de zetels binnen, de PvdA in 1986 39,47 procent en het CDA in 1978 43,36 procent. Afgelopen decennia veranderde dat. De laatste verkiezingen in 2022, waar 23 partijen aan deelnamen, resulteerden in een politieke lappendeken: nu is sprake van één fractie met vijf leden en vijf met één lid. De rest heeft twee tot vier zetels. De coalitie bestaat uit zeven partijen.

Dit is geen ongekende fragmentatie: de gemeenteraden van Den Bosch en Almere hadden afgelopen periode eveneens zestien fracties. Almelo begon met vijftien fracties, maar door afsplitsingen staat de teller inmiddels op zeventien.

Hondenbelasting afschaffen

Volgens Simon Otjes, hoofddocent Nederlandse politiek aan de Universiteit Leiden, doet de versplintering zich niet overal voor. Gemiddeld kende een gemeenteraad in 2022 8 fracties, tegenover 7,7 in 2018, maar in grotere gemeenten gaat het sinds 2000 hard: van gemiddeld 7,5 fracties rond de eeuwwisseling naar 12 nu. „Deels is dat te verklaren door de opkomst van landelijke nieuwkomers als Volt, Partij voor de Dieren, BIJ1, FVD en Denk.”

Heine verbaast zich over hoe gemakkelijk nieuwe partijen ontstaan: „Jantje wil de hondenbelasting afschaffen. Pietje is tegen. Voor je het weet heb je dan al twee partijen. Alsof je binnen één fractie niet van mening kunt verschillen. Het hoort te gaan over wat wél bindt: een gezamenlijke ideologie of filosofie, niet een standpunt over één kwestie.” Van der Gugten noemt de veelheid van partijen een consequentie van de democratie: „Mensen stemmen erop.”

„En als raad ga je op den duur van elkaar houden. Ik heb dat zelfs met collega’s van partijen die ik politiek abject vindt. FVD heeft één raadslid. Vaak vind ik hem een mafketel eerste klas, hij stelt bijvoorbeeld voor als gemeente volledig in bitcoins te beleggen, omdat je dan gaandeweg geen belasting meer hoeft te heffen. Maar soms zegt hij iets waarvan je denkt: best goed bedacht.”

Heine: „Tussen sommigen botst het heel vaak, maar de meeste raadsleden kunnen samen door één deur.”

Het stadhuis van Maastricht op de Markt.

Foto Merlin Daleman

‘Mijn oma gaat nog sneller’

Alleen die gemoedelijkheid voorkomt volgens Van der Gugten niet dat de „politieke doorzettingskracht” vermindert door de versnippering van de partijen. „Er worden veel mooie voornemens opgeschreven, maar als het aankomt op de uitvoering, gaat mijn oma achter haar looprek nog sneller.”

Jules Ortjens, fractievoorzitter van Volt in Maastricht, ziet zestien fracties in één raad daarentegen niet per se als problematisch: „Het is niet gezegd dat het met grotere blokken sneller en efficiënter gaat.”

Eigenlijk bestaat de gemeente uit drie steden. Met grote tegenstellingen

Hij wijt het grote aantal fracties aan de ‘verschillende gezichten’ van de gemeente. „Maastricht is een klein wereldstadje, of misschien beter: een kosmopolitisch dorp. In de ene straat praten mensen dus Mestreechs, even verderop in een andere straat hoor je vijf talen door elkaar.” Ortjens spreekt de plaatsnaam Maastricht achtereenvolgens in het Nederlands, in het dialect en met Engels accent uit. „Eigenlijk bestaat de gemeente uit drie steden. Met grote tegenstellingen. Buitenstaanders zien vaak alleen de mooie kanten, maar Maastricht staat ook in de top drie van sociaal meest gesegregeerde gemeenten. En die ‘samenlevingen’ die naast elkaar bestaan, resulteren ook in uiteenlopende standpunten.”

Van der Gugtens partij draagt overigens bij aan de versplintering. Maastricht is de enige gemeente in Limburg en een van de weinige in Nederland, waar de partij nog afzonderlijk van de PvdA deelneemt aan de raadsverkiezingen. Bij de laatste formatie in 2022 botsten beide partijen hard; GroenLinks belandde buiten de coalitie, de PvdA erin. „Naar buiten toe ziet dat er wel een beetje mesjogge uit. Landelijk hebben we samen campagne gevoerd. Nu doen we weer afzonderlijk mee.”

Discussie over een hogere kiesdrempel

Landelijk is gesproken over maatregelen tegen de versplintering van gemeenteraden. Na een voorstel van Hanke Bruins Slot (CDA), minister van Binnenlandse Zaken in het laatste kabinet-Rutte, in 2023 discussieerden politici en deskundigen over een hogere kiesdrempel Zo zouden partijen minimaal één volwaardige zetel moeten krijgen, waar nu driekwart zetel al kan volstaan, omdat die dan wordt aangevuld met restzetels tot een zetel.

 „Tegelijkertijd werd vanuit Binnenlandse Zaken ook gesproken over het vergroten van raden van grotere gemeenten”, zegt Otjens. „Best raar, omdat dat de kiesdrempel dan juist verlaagt. Wat je met linkerhand aanpakt, wordt dan met de rechterhand weer tenietgedaan.”  Het is nog niet duidelijk of het kabinet-Jetten op dit gebied iets gaat ondernemen.