Is stemmen per volmacht gevoelig voor fraude? ‘De impact van rotte appels is laag’, zeggen experts

‘Als ik nu wil frauderen’, dacht bijzonder hoogleraar decentrale overheden Geerten Boogaard, ‘hoever kan ik dan gaan voordat ik word betrapt?’ Hij zat in een stembureau, achter de tafel waar de stempassen werden gecontroleerd en de stembiljetten werden uitgereikt. „Ik dacht: misschien dat ik veertig stemmen ongezien op een stapel krijg. En dan moet ik nog zorgen dat ik ook degene ben die die stapel mag hertellen.”

Boogaard wil met de mijmering van enkele jaren geleden maar zeggen: „De impact van rotte appels is laag. Je kunt de uitslag eigenlijk alleen beïnvloeden als je erin slaagt gecoördineerd te frauderen.”

De vraag over stembusfraude kwam op na de jongste gemeenteraadsverkiezingen. In diverse gemeenten klonken na 18 maart geluiden over onregelmatigheden. De meeste betroffen incidenten: kandidaat Thomas van Os kreeg in stembureau ’t Patronaat in Heusden nul stemmen, terwijl hij zeker meende te weten dat daar ten minste zijn vrouw en hijzelf op hem (plaats 8 op de lijst van Gemeentebelangen Heusden) hadden gestemd.

Lees ook

In Gorinchem gingen al jaren geruchten rond over stembusfraude, zegt de burgemeester

Eén op de vijf

De ernstiger meldingen hadden te maken met per volmacht uitgebrachte stemmen. In Maasdriel stemden in de achttien stembureaus in de gemeente 1.710 van de 11.801 kiezers bij volmacht, oftewel 14,5 procent van alle stemmen – in een enkel stembureau zelfs 20 procent. Alle in de raad gekozen partijen verzochten de burgemeester per brief om een onderzoek, met het argument: „Tijdens de bijeenkomst op 11 december 2025 gaf u aan dat de Centrale Kiesraad een percentage volmachten in een gemeente van meer dan gemiddeld 8 tot 12% als hoog beschouwt en aanleiding ziet voor nader onderzoek.”

De burgemeester antwoordde: „Uit de processen-verbaal van de stembureaus komt niet naar voren dat er onregelmatigheden zijn waargenomen in de stembureaus. Ook hebben wij geen meldingen van inwoners ontvangen over onregelmatigheden rond de gemeenteraadsverkiezingen.” Hij kon op die basis geen aangifte doen. Hij zegde ten slotte wel toe dat hij bij de volgende verkiezingen de mensen in de stembureaus op het hart zal drukken elke opvallende gebeurtenis in en om het stemhokje te noteren. Dan heeft hij meer aanknopingspunten voor een onderzoek.

Overigens laat de Kiesraad weten geen norm te hanteren „t.a.v. het percentage volmachtstemmen dat zou moeten leiden tot nader onderzoek”. Misschien, oppert de woordvoerder, „hebben we in een bijeenkomst aangegeven dat het percentage in Nederland gemiddeld tussen de 8-12 procent ligt”.

Voor waarnemers van de Raad voor Europa is ook dat al te hoog. In zijn verslag van de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart wordt stemmen bij volmacht in een rijtje onwenselijke praktijken geschaard – naast de slecht gereguleerde campagnefinanciering en de burgemeestersbenoeming waar geen verkiezingen aan te pas komen.

Paspoortkopie met paperclip

In Gorinchem is wel aangifte van de verdenking van ronselpraktijken gedaan. In een stembureau was een kandidaat-raadslid „vijf keer […] langsgekomen met één of twee personen”, aldus het proces-verbaal. Die personen hadden ieder twee volmachten mee – het maximum. En die volmachten waren veelal „op dezelfde manier voorbereid: twee stempassen met kopie paspoort met een paperclip”.

Ruim 20 procent van de 650 in dit stembureau uitgebrachte stemmen waren bij volmacht. Maandagavond vergadert in Gorinchem de gemeenteraad over de vraag of de verkiezingen moeten worden overgedaan.

Is het systeem van volmachten kwetsbaar? Is het aantal gemelde incidenten de laatste jaren toegenomen? De Kiesraad noch de Vereniging van Nederlandse Gemeenten kon het aantal incidenten van de recentste verkiezingen in historisch perspectief plaatsen.

Ook een drietal wetenschappers gespecialiseerd in lokale verkiezingen, zegt nadrukkelijk geen cijfers of trends te kunnen noemen. Hans Vollaard, politicoloog aan de Universiteit van Utrecht, herinnert zich dat na de raadsverkiezingen van 2022 in drie plaatsen aangifte is gedaan. In Roermond leidde het tot vervolging van twee mannen, die stemmen hadden geronseld in een lokale daklozenopvang. Vier daklozen hadden hun stempassen afgegeven tegen betaling van 10 euro.

Persoonlijk benaderen

Leon Trapman, aan de Radboud Universiteit gespecialiseerd in verkiezingsregulering, wijst op een video van toenmalig FVD-leider Thierry Baudet uit 2021, die in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen partijgenoten opriep om in hun omgeving „mensen [te] enthousiasmeren om volmachten aan hen af te geven”, zei Baudet in het fragment. „Mensen die misschien niet zo politiek betrokken zijn, die willen misschien wel een volmacht geven en dan kun je dus toch meermaals stemmen.”

Het Openbaar Ministerie zag onvoldoende grond voor vervolging. „Baudet heeft mensen niet persoonlijk benaderd of aangesproken om hun stempas in te vullen en af te geven. Hij heeft geen druk uitgeoefend op mensen om dat te doen.”

Dat ‘persoonlijk benaderen’ gold in die tijd nog als grond voor strafvervolging. In 2025 werd dat in de wet aangepast, omdat de wetgever wel doorhad dat in een tijdperk van sociale media het alleen strafbaar stellen van huis-aan-huisronselen van stemmen ouderwets was.

De waarnemers van de Raad van Europa maakten zich na de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 vooral zorgen over de positie van „kwetsbare groepen kiezers”. Trapman noemt arbeidsmigranten of daklozen, als mensen die aan de ene kant misschien weinig interesse hebben in de verkiezingen – al mogen arbeidsmigranten stemmen zodra ze bij een gemeente staan ingeschreven – en aan de andere kant kwetsbaar zijn voor hetzij de druk van een werkgever, hetzij de verlokking van een vergoeding voor hun stempas.

Wat dat laatste betreft maakt Geerten Boogaard deze kanttekening: „Naarmate de samenleving individualiseert, wordt onze stem ons meer waard. We hechten meer aan onze stem. Dat maakt ronselen lastiger.”

Lees ook

Wilders doet onbewezen suggestie van stembusfraude