Kleurt de app rood, dan halen de Sporenburgers de stekker uit de elektrische auto

De achtergrond van de app op de telefoon van Rim Lichtveld kleurt dagelijks groen… oranje… rood… en dan weer groen. Met die app kan hij zien of er een piek is op het stroomnet in zijn wijk Sporenburg, een kunstmatig schiereiland in het Oostelijk Havengebied in Amsterdam. Wanneer het lokale transformatorhuisje en de kabels zijn stroomvraag en die van zijn buren bijna niet meer trekken – vaak eind van de middag wanneer veel Amsterdammers thuiskomen, de lampen aandoen, de waterkoker aanzetten, de stekkerauto aan de lader hangen en de was aanzetten – kleurt de app rood.

Daar blijft het niet bij. Tijdens die rode momenten krijgen hij en zijn buren een melding op hun telefoon met daarin een vrijblijvende opdracht. Bijvoorbeeld om de stekkerauto uit de lader te halen, en de auto pas te laden wanneer de app weer groen kleurt. Of om de was op een later moment te doen.

De Sporenburgbewoners die de opdracht voltooien, krijgen punten in de app die aan het eind van het jaar worden uitbetaald in geld. „Ik heb er over het afgelopen jaar 65 euro mee verdiend”, zegt Rim. Het begon voor hem als een „techgadget”, daarna werd het een soort spel.

Het echte doel van de pilot, weet ook Rim, is om de bewoners van Sporenburg te laten zien dat het elektriciteitsnet steeds vaker zwaar overbelast is tijdens drukke momenten. En om ze hun gedrag daarop te laten aanpassen. Om het net tijdens de pieken iets te ontlasten, is het in toenemende mate belangrijk dat niet ieder huishouden (en bedrijf) op hetzelfde moment veel van het stroomnet vraagt. Vandaar die meldingen op de telefoons van de Sporenburgers.

Door heel Nederland loopt de capaciteit van het stroomnet tegen grenzen aan. De landelijke elektriciteitsvraag groeit hard. Netbeheerders doen hun best om kabels en transformators bij te bouwen om al die elektriciteit te kunnen vervoeren, maar dat gaat niet snel genoeg en daar is ook niet onbeperkt ruimte voor in het dichtbevolkte Nederland. De situatie in stroomland is inmiddels zo ernstig dat nieuwbouwwoningen in Flevoland, Utrecht en Gelderland geen aansluiting dreigen te krijgen tot er weer meer capaciteit is op het stroomneet, bleek eerder deze maand.

Pionierende pilot

Dat flexibel stroomverbruik belangrijk is, roepen netbeheerders al jaren. Toch wordt daar nog niet breed naar geluisterd, concludeerden netbeheerders en het ministerie van Klimaat en Groene Groei eind vorig jaar in een Kamerbrief. De bewoners van Sporenburg behoren met hun app tot de pioniers in Nederland.

FlexCitizen heet de pilot, waaraan zo’n 110 huishoudens in Sporenburg meedoen – ongeveer een vijfde van de huishoudens in de wijk. Het geld voor de beloningen komt van de Europese Unie. Concreet is het streven van de deelnemende bewoners en organisatoren: ervoor zorgen dat het ene elektriciteitshuisje dat er nu staat voor Sporenburg, genoeg blijft om alle huishoudens van stroom te voorzien, ondanks de groeiende elektriciteitsvraag.

Sporenburg-bewoner Ruud Fiere in zijn woonkamer. Hij is een betrokken buurtbewoner bij de pilot en deel van de organisatie van FlexCitizen.

Foto Zara Nor

„Het elektriciteitshuisje voor de bewoners van Sporenburg kan 850 kilowatt (kW) aan”, zegt Hugo Niesing, initiatiefnemer vanuit adviesbureau Resourcefully en bewoner van een aangrenzende wijk, telefonisch. „Het opladen van één elektrische auto vraagt al 11.000 Watt (W). Wie dat weet, beseft dat huishoudens een verschil kunnen maken in de problemen op het net.” Dus niet alleen de grote, stroomvretende bedrijven.

De pilot loopt inmiddels twee jaar en eens per vier maanden organiseren de initiatiefnemers een bewonersbijeenkomst om deelnemers bij te praten over de resultaten.

Op de donkere, winterse woensdagavond zitten zo’n vijftig bewoners, onder wie Rim, op witte stoelen en op een trap achter in in een smalle evenementenboot in Sporenburg, aangemeerd schuin tegenover de Albert Heijn. Af en toe tikt er regen tegen de ronde raampjes. Er klinkt geroezemoes als projectmanager David Plomp, collega van Hugo, zegt dat hij vanochtend iedereen die minimaal een tientje verdiend heeft in het afgelopen jaar een mail heeft gestuurd.

„77 mails”, zegt hij tegen de groep. „De grote winnaar heeft afgelopen jaar 906 punten gewonnen. Iedere punt levert 0,167 euro op.”

Verbinding

Op de bewonersavond zijn bewoners enthousiast over de app, en ze zien het belang er ook van in. „Buren praten over de pilot en worden zich bewust van hoe ze duurzaam kunnen bijdragen”, zegt bewoner Ruud Fiere.

De app van de bewoners werkt ongeveer zo. Een soort usb-stick, de dongel, is gekoppeld aan de meter bij hen thuis en stuurt automatisch gegevens over het verbruik van het huishouden, en eventueel ook over de energieopwekking van zonnepanelen, naar de app. Daarbij zijn in de afgelopen maanden in 25 woningen kleine thuisbatterijen geplaatst die automatisch reageren op de app. Ze laden op groene momenten en ontladen op rode.

Niet dat alle techniek meteen soepel werkt. Dat niet. Soms was een dongel kapot, veel gebruikers kregen hun thuisbatterijen niet aan de praat.

Deze bewonersavond gaat in ieder geval een stuk soepeler dan de eerste, zegt Hugo tevreden. „Toen was er geen wc.”

„We mochten toen bij een van de bewoners thuis”, klinkt vanaf de witte stoelen.

 „Alleen de dames”, lacht Hugo.

Voor bewoner Ireen Röling is het buurtgevoel dat het initiatief met zich meebrengt misschien wel het belangrijkste. „Als de dongel niet werkt, dan maak je een praatje met een buurtbewoner die vervolgens even binnen komt kijken.”

Ruud Fiere installeert de ‘dongel’ bij zijn buren.

Foto Zara Nor

„Verbinding”, beaamt Rim. „Een buur voelt toch anders dan wanneer een techneut in uniform die je niet kent in je huis komt.”

Dat buurtgevoel maakt deze pilot anders dan een dynamisch energiecontract, zegt Hugo telefonisch. Bij een dynamisch contract wisselen de stroomprijzen per uur, afhankelijk van vraag en aanbod. Gebruikers worden daarmee ook financieel geprikkeld om stroom af te nemen als die ruimschoots beschikbaar is, vaak buiten de piek. „Maar dan heb je dus dat buurtgevoel niet”, zegt Hugo.

Bovendien, zegt Hugo, „onze pilot heeft als doel om het net minder te belasten. Met een dynamisch contract gebeurt dat niet altijd. Op dagen waarop het heel hard waait, is er veel meer aanbod dan vraag, waardoor de prijzen zelfs negatief kunnen worden. Dat stimuleert dynamische gebruikers om op dat moment veel af te nemen, waardoor het net juist zwaar wordt belast.” Al is dat een uitzonderlijke situatie die weinig voorkomt in de praktijk.

Energie delen

De tweejarige pilot van de app is bijna afgerond. In de volgende fase willen de Sporenburgers overtollige energie uit de zonnepanelen uit de buurt delen. In plaats van dat de bewoners individueel hun stroomverbruik zo inrichten dat ze het net minder zwaar belasten, willen ze als buurt hun totale verbruikerspiek omlaag brengen, door hun zonnestroom efficiënt te verdelen.

Hoe dat gaat? De ene Vereniging van Eigenaren (VvE) heeft vijftien zonnepanelen op het dak die alleen worden gebruikt om een garagedeur mee te openen en sluiten. Die VvE zit daarom met overtollige zonne-energie die het net op moet stromen, wat zorgt voor extra belasting van het transformatorhuis. De VvE ernaast heeft juist stroom nodig voor zijn negentien laadpalen. Het idee is dat de ene VvE de overtollige stroom verkoopt aan de andere, nog voor de stroom naar het elektriciteitshuis gaat, tegen een prijs die in ieder geval niet hoger is dan de marktprijs.

Uiteindelijk, is het idee, gaan ook bewoners met en zonder zonnepanelen zo’n constructie beginnen. Als de zonnepanelen van de ene buurvrouw stroom opwekken terwijl die buurvrouw op haar werk is, gaat die stroom naar bijvoorbeeld een laadpaal in de buurt. Zo’n gezamenlijk contract afsluiten, met gezamenlijke prijsafspraken, kan alleen als de bewoners bij dezelfde energieleverancier zitten. Dit soort nieuwe contracten afsluiten kan lastig worden, omdat de energieleverancier communiceert met allerlei technische afkortingen, waarschuwt een VvE-voorzitter op de boot.

Maar het is het waard, volgens Hugo. Niet omdat stroom goedkoper wordt, zegt hij tegen de bewoners. „Daar moet je niet op rekenen. Maar als wij gebruikmaken van de opgewekte energie uit onze eigen buurt, zijn wij als bewoners wel zelfstandiger. Naast dat het goed is tegen netcongestie.”

Drie bewoners zitten nu in het bestuur van dit deelproject. In mei willen ze beginnen met tien huishoudens, zeven andere geïnteresseerden kunnen zich nu melden, zegt een van de bestuursleden. Bij het bestuur zijn ze blij dat ze kunnen afkijken bij een andere pionier in Eemnes in de provincie Utrecht, waar ze net iets voorlopen met energie delen. „Daar hebben we veel contact mee”, zegt ze.

Uiteindelijk zullen veel buurten bij elkaar afkijken om het stroomverbruik van Nederland flexibeler te maken, is het idee bij FlexCitizen. „Sporenburg is een wijk waar veel mensen financiële ruimte hebben om te experimenteren”, zegt Ruud. In de Indische buurt even verderop in Amsterdam „is dat minder zo. Het zou mooi zijn als buurten die nu ervaring opdoen, hun kennis uiteindelijk delen met de rest van Nederland.”

Bewoner Ireen Röling in haar keuken. Haar espressomachine gebruikt de meeste energie bij haar thuis.

Foto Zara Nor

Hoe zit het nou met dat ene elektriciteitshuisje, vraagt een man op de boot als de bewonersavond bijna is afgelopen. Is dat ene huisje nog genoeg voor de hele buurt?

„Vanochtend hadden we 87 gebruikers die actief reageerden op de app”, zegt Hugo. „Als de bewoners alle elektrische auto’s slim laden, blijft het genoeg, ook als straks alle auto’s in Sporenburg elektrisch worden.”

Wat betreft de behaalde punten in de app, waar David vanochtend over mailde, is bewoner Ireen dit jaar níét de winnaar, zegt ze als de bewonersavond is afgelopen. „Wij hebben geen zonnepanelen en geen auto en wij verbruiken überhaupt niet veel stroom.”

Wel is ze bewuster van haar invloed op het stroomnet. „Ik zie mijn verbruik al omhooggaan zodra ik de espressomachine aanzet.” Rim beaamt dat. „Stroom is normaal iets abstracts, iets wat je niet kunt zien. Met zo’n app wordt onze belasting van het net ineens zichtbaar”.

Door die bewustwording hebben, als het aan Hugo ligt, alle Sporenburgers die deelnemen gewonnen. „Daar zit de grootste winst.”