Lof voor moreel goed gedrag is geen reden om dat vaker te doen

Als iemand geprezen wordt voor zijn gedrag („wat goed, wat aardig van je”) verwachten mensen dat diegene dat gedrag vaker zal gaan vertonen. Zo werkt dat toch met belonen en straffen? Maar nee, het zit ingewikkelder, laten Britse en Amerikaanse psychologen zien in het wetenschappelijke tijdschrift Personality and Social Bulletin (maart 2026). Iemand die geprezen wordt kan daar ook uit afleiden dat zijn goede gedrag de heersende norm overstijgt en dat er dus wel een tandje af kan.

In een van hun experimenten vroegen de psychologen hun deelnemers (honderden mensen, die online meededen) bijvoorbeeld zich voor te stellen dat ze een taxi nemen in een land waar ze nog nooit geweest zijn, waar een vriend van hen woont, dat ze niet zeker weten hoeveel fooi ze de chauffeur moeten geven en besluiten: 15 procent. Vervolgens horen ze de vriend dat in een andere kamer tegen zijn vrouw vertellen; die reageert ofwel met „dat is aardig, de chauffeur zal wel blij geweest zijn”, ofwel met „dat is onbeleefd, de chauffeur zal wel boos zijn geweest”, of ze zegt alleen maar (in de controlegroep) „fijn dat hij goed is aangekomen”.

Deelnemers aan het onderzoek bleken gedragsnormen af te leiden uit hetgeen de (imaginaire) vrouw van hun vriend zei. Vond zij die 15 procent „aardig”, dan schatten deelnemers in dat het meer was dan van hen verwacht werd, meer dan wat mensen in het algemeen zouden geven, en dan zeiden ze vaker dat ze een volgende keer minder zouden geven (in vergelijking met deelnemers die hadden ‘gehoord’ dat 15 procent onbeleefd was en met deelnemers in de controlegroep).

Het feit dat mensen ook normen afleiden uit reacties op gedrag compliceert de boel

Lof voor goed gedrag leidde er dus toe dat mensen minder geneigd waren om zich een volgende keer weer even ‘goed’ te gedragen. Dat is een ironisch effect dat mensen in het algemeen niet verwachten, lieten de psychologen in een ander onderzoek zien. Daarin bleken deelnemers te denken dat mensen geneigd zijn gedrag te herhalen waarvoor ze geprezen worden, en geneigd om gedrag dat negatief beoordeeld wordt juist niet te herhalen. Op zich een logische gedachte, maar het feit dat mensen ook normen afleiden uit reacties op gedrag compliceert de boel dus.

Er is nog veel onbekend over de manier waarop oordelen over iemands gedrag diens vervolggedrag kunnen beïnvloeden; dit onderzoek is nog maar een beginnetje. De onderzoekers hebben bijvoorbeeld geen daadwerkelijk gedrag gemeten, alleen wat deelnemers denken dat ze zouden doen. Verder vermoeden de psychologen dat mensen niet alleen bij lof voor morele oordelen, maar ook bij lof voor goede prestaties kunnen denken dat er wel een tandje af kan. Ook dat zou nog onderzocht moeten worden, en ook bijvoorbeeld of het uitmaakt van wie de beoordeling komt en hoe het precies in de opvoeding van kinderen werkt.