Met zijn wilde haardos, aanwezigheid en imposante erelijst blies hij leven in het Nederlandse schaken

Schaken is een wrede sport: hoe strategisch je ook bent, niemand ontsnapt aan de tijd – op het hoogste niveau nemen denkvermogen en concentratie met de jaren onvermijdelijk af. Toch bleef het voor Jan Timman onweerstaanbaar. Zijn hele leven bracht hij als prof de discipline op om te blijven spelen, analyseren en schrijven, tot hij op zijn 73ste besloot te stoppen, een jaar voor zijn dood. Verslaafd aan het spel en gedreven door een wetenschappelijke nieuwsgierigheid bleef de man die naast de Sovjet-schakers ooit „The best of the rest” werd genoemd zich verdiepen in de sport. Met zijn wilde haardos, onmiskenbare aanwezigheid en imposante erelijst blies hij leven in het schaken in Nederland.

Woensdag overleed Jan Timman (74), hij was al langere tijd ziek. Sinds 2007 woonde hij in Arnhem, samen met zijn tweede vrouw, de 23 jaar jongere Geertje Dirkse, die hij begin jaren 2000 ontmoette tijdens het schaaktoernooi in Wijk aan Zee. Ze deelden een liefde voor Bob Dylan en vooral voor het spel dat zijn leven vormde. Timman groeide uit tot een van de grootste Nederlandse sporters, en in zijn tijd een van de beste schakers van de wereld. Hij maakte schaken als denker en icoon tastbaar en interessant en vermeed de online trend. 

Rondreizend bestaan

Timman bracht zijn jeugd door in Delft, als kind van twee academisch geschoolde ouders. Op zijn achtste ontdekte hij het schaakspel en al tijdens het gymnasium verdiende hij geld met toernooien en koos hij voor een professionele schaakloopbaan. Op zijn 22ste werd hij de derde Nederlandse grootmeester uit de geschiedenis, na Max Euwe en Jan Hein Donner. In 1967, het jaar waarin Timman derde werd op het wereldkampioenschap voor junioren, beschreef Donner hem in een column: „Hij praat zeer verstandig. (…) Hij is 15. Het kan wat worden.”

Hij maakte zijn middelbare school nog af, maar de discipline van de schoolbanken lag hem niet. In Amsterdam woonde hij in een studentenkamer, maar ontliep hij het studentenleven, evenals de militaire dienst – waarvoor hij eens werd opgepakt toen hij al tweevoudig Nederlands kampioen was.

Timman wilde in ontspanning een toernooi ingaan. Daardoor voelde hij minder verwantschap met de huidige grootmeesters. Het schaken van nu is anders, zei Timman tweeënhalf jaar geleden in gesprek met deze krant: de topspelers van nu zitten de hele dag achter een computer, verwijderd van het rondreizende bestaan dat hij kende, waarin hij zijn medegenieën aan de bar ontmoette en je meer kon drijven op talent.

Als kind van de jaren zestig werd hij vaak omschreven als een bohemien, een reputatie die hem een publiek opleverde dat ook buiten de 64 vakjes van het spel dacht. In zijn boek Timman’s Triumphs doet hij verslag van de jaren waarin hij in een Volkswagen‑busje de wereld rondreisde, schaaktoernooien afging en in nachtclubs belandde. „Het was een hippieleven, maar dan met invulling. Want die hippies reden maar wat rond,” zei hij daarover tegen NRC.

Tweede van de wereld

Timman werd negen keer Nederlands kampioen, tussen 1974 en 1987, met een nakomertje in 1996, en dook twee jaar geleden ineens bij dat kampioenschap op na achttien jaar afwezigheid. In 1981 en 1985 won hij het prestigieuze toernooi in Wijk aan Zee, en in 2005 werd hij met het Nederlands team Europees kampioen. Maar zijn grote moment kwam in 1993, toen hij de strijd om het wereldkampioenschap van schaakbond FIDE mocht aangaan tegen Anatoli Karpov omdat Garry Kasparov en Nigel Short zich van die organisatie hadden afgesplitst. Hij verloor van Karpov, de man achter wie hij in 1982 al op de tweede plaats van de wereldranglijst had gestaan.

Het tekent zijn eeuwige rivaliteit met de Russische schakers. Karpov, tegen wie hij het vaakst (95 keer) speelde en Kasparov, die hij wel versloeg in 1991 in Parijs, waarmee hij zich tot snelschaakkampioen kroonde. Ondertussen sprak hij zijn rivalen vaak tijdens de wekenlange toernooien en raakte hij bevriend met spelers als Russen Boris Spasski en Michail Tal. Al sinds zijn tienerjaren bleef hij geregeld lange tijd in een in verval rakende Sovjet‑Unie, en hij verdiepte zich in het werk van Fjodor Dostojevski. 

Jan Timman in 2023.

Merlijn Doomernik

Het eindspel

Timman bleef schaken zolang hij een bepaald niveau haalde, op een hobbeltje tijdens de covidperiode na, toen hij bang was voor besmetting. Hij speelde bij onder meer Schaakclub Wageningen en in de Duitse competitie, maar altijd als prof, nooit als amateur. „Schaken doe ik niet voor mijn plezier.” Vorig jaar stopte hij definitief met wedstrijdschaken.

Altijd combineerde hij het schaken met zijn literaire interesses. Timman schreef het voorwoord van Harry Mulisch’ magnum opus De ontdekking van de hemel, was hoofdredacteur van schaaktijdschrift New In Chess. Ook presenteerde hij de Teleac‑televisiecursus Schaken met Jan Timman. Hij was drager van de Euwering, een onderscheiding voor bijzondere verdiensten in het schaken, vernoemd naar Max Euwe – de enige Nederlandse wereldkampioen, over wie Timman zelf een boek schreef.