Meta en YouTube zijn aansprakelijk voor verslaving door hun apps. Wat betekent dat?

Is dit het ‘Big Tobacco moment’ van Big Tech? In de jaren negentig werden Amerikaanse tabaksbedrijven geconfronteerd met een reeks rechtszaken waarin ze verantwoordelijk werden gehouden voor de verkoop van schadelijke en verslavende producten. Tijdens de behandeling bleek dat ze de schadelijke aard ervan jarenlang hadden verzwegen. Het was een keerpunt in een decennialange strijd om de tabaksindustrie ter verantwoording te roepen. De processen culmineerden in een schikking van 206 miljard dollar en een verbod op tabaksverkoop aan jongeren. Dit maakte de weg vrij voor strenge tabakswetgeving.

De vergelijking met het ‘Big Tobacco moment’ werd woensdag vaak gemaakt na het baanbrekende vonnis in een rechtszaak in Los Angeles tegen socialemediabedrijf Meta en videostreamingdienst YouTube. Een jury oordeelde dat de bedrijven een jonge gebruiker, aangeduid met de initialen K.G.M., schade hebben berokkend. De verslavende elementen van hun platformen, zoals oneindig scrollen en algoritmische aanbevelingen, leidden bij haar tot angsten en depressie. Meta moet van de jury 4,2 miljoen dollar schadevergoeding betalen, YouTube 1,8 miljoen dollar.

Het is één van de duizenden rechtszaken die recentelijk zijn aangespannen door tieners, schooldistricten en openbaar aanklagers tegen Meta, YouTube, TikTok en Snapchat. De aanklachten zijn vergelijkbaar: socialemediabedrijven verkopen producten die net zo verslavend zijn als sigaretten en psychische schade kunnen veroorzaken. Het vonnis van woensdag schept wat dat betreft een precedent voor soortgelijke rechtszaken die later dit jaar zullen dienen. Socialemediabedrijven kunnen dan meer boetes krijgen, en zelfs gedwongen worden hun producten aan te passen.

„Voor ouders van wie kinderen zijn overleden door de schadelijke gevolgen van sociale media, is het vonnis van vandaag een belangrijke stap naar waarheid, gerechtigheid en aansprakelijkheid”, zei Sarah Gardner, directeur van Heat Initiative, tegen nieuwszender CNN. Haar organisatie is drie jaar geleden opgericht om „de druk op Big Tech op te voeren”. ”De schade die deze bedrijven kinderen opzettelijk berokkenen, is in een rechtbank bewezen.”

Suïcidale gedachten

Het vonnis is een opsteker voor ouders, wetenschappers en politici die zich inzetten voor wetgeving om minderjarigen te beschermen tegen schadelijke content op sociale media. Veel ouders die de vroege dood van hun kind toeschrijven aan sociale media, woonden de zaak bij. Tot nu toe wisten techbedrijven hun veronderstelde verantwoordelijkheid te ontlopen door zich te beroepen op een clausule in de communicatiewet die stelt dat ze niet aansprakelijk zijn voor wat gebruikers op platformen plaatsen.

Voor Meta en YouTube leek het vonnis enigszins als een verrassing te komen. Terwijl TikTok en Snapchat tot een schikking kwamen voordat het proces begon, gingen zij de rechtszaak aan in de overtuiging dat ze een sterke verdediging hadden. Volgens Meta en YouTube was moeilijk te bewijzen dat sociale media verslavend zijn en dat de psychische klachten van K.M.G. te herleiden zijn tot enkele apps. Haar angst, lage zelfbeeld en suïcidale gedachten zouden veroorzaakt zijn door misbruik in huiselijke kring, stelde Meta voor de rechter. YouTube sprak tegen dat zijn platform is ontworpen om verslavend te zijn.

De advocaten van het slachtoffer betoogden dat de socialemediabedrijven wel degelijk wisten dat hun platformen verslavend zijn. Ze voerden aan dat bepaalde functies ervan zijn ontworpen om dwangmatig gebruik in de hand te werken. Tijdens de rechtszaak presenteerden ze interne bedrijfsdocumenten van Meta en YouTube waaruit bleek dat ze hun platformen bewust hebben voorzien van verslavende functies, en dat ze de schadelijke effecten ervan op jonge gebruikers kenden.

Wereldwijde zorgen

De bezorgdheid over de effecten van socialemediagebruik is wereldwijd toegenomen. Maar onder experts bestaat er geen consensus over. Sommige wetenschappers en journalisten zien een verband tussen de opmars van sociale media en de toename van angst, depressie en een laag zelfbeeld onder jongeren. Grote aanjager van het debat is de Amerikaanse sociaal psycholoog Jonathan Haidt, auteur van het boek The Anxious Generation. Sceptici stellen dat een direct verband moeilijk is aan te tonen en dat onderzoek uitwijst dat socialemediagebruik negatieve én positieve effecten heeft.

Ondanks het gebrek aan consensus hebben sommige landen inmiddels maatregelen genomen om kinderen te beschermen tegen de schadelijke gevolgen van socialemediagebruik. In december verbood Australië jongeren onder de zestien  jaar het gebruik van sociale media. Maleisië, Spanje en Denemarken overwegen iets soortgelijks. Ook het nieuwe Nederlandse kabinet wil het socialemediagebruik van jongeren begrenzen. Het regeerakkoord bepleit „een handhaafbare Europese minimumleeftijd” van vijftien jaar voor sociale media „met privacyvriendelijke leeftijdsverificatie voor jongeren”.

In de VS zijn ze zover nog niet. Wel is er The Kids Online Safety Act, een wetsvoorstel dat sinds 2022 in verschillende vormen is ingediend en socialemediabedrijven wil verplichten tot veiligheidswaarborgen voor minderjarigen, bijvoorbeeld wat betreft pestgedrag, eetstoornissen en seksuele exploitatie. Ook stelt het wetsvoorstel dat de platformen geen verslavende functies meer hebben.

Big Tech verzet zich tot nu toe met succes tegen die maatregelen. Een meerderheid van de Senaat nam het wetsvoorstel in juli 2024 aan, maar het is nog niet gelukt het ook te laten aanvaarden door het Huis van Afgevaardigden.