Na de Grote Sterfte weer enkele kreeftjes in de Oosterschelde – waarom ze plots massaal stierven, blijft een mysterie

3 uren geleden 1

Eerst het goede nieuws: in Zeeland worden sinds enkele maanden weer kleine, tweejarige kreeften gesignaleerd in de Oosterschelde. Niet slap, ziek en stervende, zoals de afgelopen jaren, maar gezond en vitaal. „We hebben weer hoop”, zegt Ida Sinke, voorzitter van vissersvereniging OWV.

Toch overheersen verdriet, teleurstelling en frustratie. Er worden sinds twee jaar nauwelijks nog kreeften gevangen in de Oosterschelde. Over de oorzaak van de Grote Kreeftensterfte wordt getwist. En de typische Oosterscheldekreeft kan voorlopig alleen worden geserveerd dankzij vangsten uit de Grevelingen, het gebied waar jaren geleden zeshonderd kilo werd uitgezet, uitgegroeid tot een levensvatbare populatie.

„Ik vis alleen nog om onderzoek te doen”, vertelt Henk Jumelet (61) uit het Zeeuwse Bruinisse. Jarenlang verkocht hij kreeften aan huis, die hij zelf had gevangen in Nationaal Park Oosterschelde. Dat winkeltje moest hij sluiten. Jumelet: „Een hard gelag. Ik vang nu zo’n 20 tot 25 kreeften per seizoen. Dat ving ik vroeger in een dag. Ik heb voor 100.000 euro aan vistuig liggen waar ik niets aan heb. We kunnen nog net rondkomen, omdat mijn vrouw werkt. Als we de komende tien jaar niet meer kunnen vissen, is de sector overleden.”

Jumelet zegt ‘zeker’ te weten dat de massale sterfte is veroorzaakt door grote hoeveelheden staalslakken

Hoe de Oosterscheldekreeft plotsklaps is bezweken, is na twee jaar nog steeds niet opgehelderd. Jumelet zegt „zeker” te weten dat de massale sterfte is veroorzaakt door grote hoeveelheden staalslakken, grindachtig materiaal bedoeld om de waterkeringen te beschermen. Deze ‘slakken’ zijn een restproduct van de staalindustrie. Ze zouden giftige stoffen kunnen afgeven. Jumelet: „Waar staalslakken werden gestort, groeit soms helemaal niets meer, dat weet iedereen met een beetje verstand.”

Jumelet deed zelf onderzoek. Hij deed kreeften in bakken mét en zonder staalslakken. „Na één nacht lag de kreeft bij de staalslakken op z’n rug.” Ook de elastiekjes die hij om de scharen van de kreeften bond, „waren na een maand vergaan”.

Vervuild

De Provinciale Staten van Zeeland willen een definitief verbod op het gebruik van staalslakken in de Ooster- en Westerschelde. Vorig jaar besloot toenmalig staatssecretaris Thierry Aartsen (Infrastructuur en Waterstaat, VVD) tot een tijdelijk verbod, dat deze zomer afloopt.

In de Grevelingen, waar wel gezonde kreeften leven, werden geen staalslakken gestort. Toch ontbreekt hard bewijs voor een verband tussen de staalslakken en kreeftensterfte. „We staan voor een raadsel”, zegt voorzitter Ida Sinke van de vissersvereniging. „De Oosterschelde is niet zodanig vervuild dat dit de sterfte kan hebben veroorzaakt. Even goed was het een ziekte, zoals mensen ook ineens met corona te maken kregen. Begrijp me goed, wij zijn niet voor staalslakken. Het is ridicuul dat ze worden gestort in een natuurgebied.” Maar dat vissers als Jumelet de staalslakken als boosdoener aanwijzen, is volgens haar „kaaipraat”.

De sterfte „lijkt inderdaad domme pech”, beaamt onderzoeker Jildou Schotanus van Wageningen University & Research, projectleider van het onderzoek naar het mysterie. „Zeer frustrerend”, noemt ze het uitblijven van duidelijke resultaten van zowel het vergelijkend onderzoek naar kreeften in de Oosterschelde en in de Grevelingen, als van een nieuw, breder onderzoek. „We hebben gekeken naar verschillende ziekten, naar toxines en zware metalen, maar we vonden geen verschil.”

Misschien heeft de sterfte, zoals zo vaak, met meerdere factoren te maken

Er werden ook geen hogere concentraties zware metalen door staalslakken aangetroffen. „Bovendien werden die staalslakken al heel lang gebruikt, dus waarom zou dan pas drie jaar geleden de sterfte zijn opgetreden?” Vorig jaar begon een onderzoek naar waar en wanneer precies de sterfte optreedt, en of die in verband te brengen is met „omgevingsveranderingen”. Ook uit dat onderzoek is nog geen oorzaak gebleken. Schotanus: „We monitoren een jaar lang de kreeftenpopulatie, samen met vier vissers, op zes locaties. Het ziet ernaar uit dat de populatie nog steeds gigantisch klein is.”

De weinige kreeften die nu nog worden gevangen, zijn gezond. „Ze liggen niet slap op de bodem, maar proberen je met hun scharen te raken”, vertelt Schotanus. Dat maakt de kans op herstel groot, maar verkleint de kans dat de oorzaak van de sterfte ooit wordt gevonden. „Misschien heeft de sterfte, zoals zo vaak, met meerdere factoren te maken. En we weten dat de gemiddelde jaartemperatuur in de Oosterschelde sinds 1990 met ongeveer drie graden is gestegen.”

Streekproducten

Intussen zinnen de kreeftenvissers op alternatieven. Zoals kweken in een hatchery (kwekerij). Er liggen plannen voor zestig moederdieren die duizenden eitjes leggen die vervolgens in geconditioneerde, beschermde omgeving kunnen groeien. „Zo kunnen we meer massa genereren”, zegt Sinke. De kwekerijen zouden dan deel kunnen uitmaken van „bijvoorbeeld een educatieve attractie” en daarmee een financiële bodem onder het project leggen.

En last but not least hopen de vissers volgens Sinke vurig dat het kabinet hun een alternatief product aanbiedt, namelijk de vergunning voor vissen op de tapijtschelp, een exotische nieuwkomer in de zoute Zeeuwse wateren. Kreeftenvisser Jumelet: „Als wij de tapijtschelp als streekproduct kunnen vermarkten, zou dat fantastisch zijn. Wij hebben het heel hard nodig.”

Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur verwacht „binnen enkele weken” een „beleidsregel” bekend te maken, waarmee het vissen op de tapijtschelp kan worden vergund, aldus een woordvoerder. Op een voorkeursbehandeling lijken de kreeftenvissers niet te hoeven rekenen: na de bekendmaking kunnen „op basis van de criteria in de beleidsregel vergunningen worden aangevraagd”.