Of het nu gaat om voedsel, transport, de bouw of toerisme: de oorlog in Iran wordt overal gevoeld

„Tarbot, zeker een kwart erbij sinds twee weken geleden. Slibtong…ongeveer hetzelfde.” Bij Schmidt Zeevis, een Rotterdams bedrijf dat vis verkoopt aan consumenten, horeca en retail, wordt de vis duur betaald. Steeds duurder, zegt accountmanager André Sminia. Fluctuaties horen er volgens hem bij in de vishandel. Maar het gaat nu wel hard.

De oorlog tussen de VS, Israël en Iran duurt nu precies vier weken. Mondiale olie- en gasprijzen schoten omhoog, omlaag en weer omhoog, met grote gevolgen voor onder meer de Nederlandse economie. Dinsdag zei president Olaf Sleijpen van De Nederlandsche Bank (DNB), bij de presentatie van de jaarcijfers, dat door de hogere olie- en gasprijzen de inflatie dit jaar zal oplopen naar minstens 3 procent. Met de mogelijkheid dat die oploopt tot boven de 5 procent in 2027, als er niet snel een einde komt aan het conflict.

Bij veel bedrijven groeit intussen de onzekerheid. NRC vroeg een aantal van hen – van kunstmesthandelaars tot touroperators, van bouwers tot vastgoedbeleggers – hoe de oorlog in het Midden-Oosten en de daaruit voortvloeiende energiecrisis neerslaan in hun sector.

Hogere kosten belanden met vertraging bij de consumentVoedselproductie

Normaal gesproken gaan veel ingrediënten van Avebe, een grote internationale aardappelverwerker, door de Straat van Hormuz en via de omliggende wateren. Het bedrijf levert over de hele wereld ingrediënten en grondstoffen voor (dier)voeding, en aan onder meer papier- en lijmproducenten. Op 28 februari, toen de oorlog uitbrak, moesten containers in andere havens gelost worden, zegt de woordvoerder. Nu zijn er minder containers beschikbaar en varen veel vrachtschepen om. „We blijven klanten beleveren, maar dit lukt niet altijd zonder vertraging of extra kosten. Die kunnen we als coöperatie niet absorberen, we zijn genoodzaakt ze door te berekenen”, aldus de woordvoerder.

Ook kunstmest – dat gemaakt wordt met onder meer aardgas – is de afgelopen weken „flink duurder” geworden, vertelt een grote kunstmesthandelaar in Friesland, George Pars. Het merendeel van de boeren gebruikt kunstmest, dus zullen op termijn ook de prijzen voor voedsel stijgen.

Supermarkten benadrukken nu vooral dat ze de prijzen voor klanten laag houden. Maar het is de vraag hoelang ze dat volhouden. Rabobank rekende aan de hand van de energiecrisis van 2022 voor dat hogere energieprijzen na een maand of drie terug te zien zijn in de supermarkt, en de piek komt nog veel later. Suiker, margarine, jam, plantaardige olie, ijs – uiteindelijk wordt alles duurder. Naast hogere energiekosten voor bijvoorbeeld transport, koeling en ovens krijgen supermarkten onvermijdelijk ook de hogere kostprijs voor hun kiezen waarmee leveranciers, voedselverwerkers en boeren te maken hebben.

Turkse hoteliers zullen binnenkort gaan stuntenReizen en toerisme

Ook de reisbranche voelt de gevolgen. Europese vliegmaatschappijen zoals Lufthansa, Air France-KLM, SAS en easyJet hebben de ticketprijzen al verhoogd. Door de sluiting van de Straat van Hormuz liggen er twee cruiseschepen van het Nederlandse TUI vast in de Golf. Alle TUI-reizen naar het Midden-Oosten tot en met 15 april zijn geannuleerd.

Bij de grootste reisorganisatie van Nederland merken ze dat de onrust in het Midden-Oosten reizigers afschrikt, zegt TUI-woordvoerder Petra Kok. Verre reizen zijn onzeker geworden of duurder en niet alleen naar bestemmingen in het Midden-Oosten. Vakantiegangers kiezen minder vaak voor Bali en andere Aziatische bestemmingen, vertelt Kok. TUI volgt de adviezen van het ministerie van Buitenlandse Zaken. „Wij brengen dus geen toeristen meer naar het Midden-Oosten en – via de hubs in onder meer Dubai en Qatar – niet naar het Verre Oosten.” Zelfs de boekingen naar de Turkse kust blijven achter, aldus Kok, ook al liggen de vakantiebestemmingen relatief ver van de Golf. TUI verwacht dat Turkse hoteliers binnenkort zullen gaan stunten met prijzen.

Wie nog wel een verre reis wil maken, kijkt deze zomer naar het westen, zegt woordvoerder Kok van TUI. De Dominicaanse Republiek en Cancún (Mexico) zijn populair. De meeste Nederlanders kiezen volgens TUI voor Aruba, Bonaire of Curaçao. De Antillen zijn zo populair dat TUI deze dagen liefst veertien keer per week naar Curaçao vliegt. Vanaf de meivakantie is dat zelfs zestien keer per week. Ook KLM en Corendon vliegen (vrijwel) dagelijks naar Curaçao.

„Allemaal directe vluchten”, zegt Kok. „Mensen lijken even genoeg te hebben van een overstap.” In de eerste dagen van de Iran-oorlog strandden veel vakantiegangers (ook uit Azië en Oceanië) op de overstapluchthavens in de Golfregio. TUI evacueerde tienduizenden reizigers uit de Golf en bestemmingen als Phuket (Thailand) en Male (Malediven).

Kleinere bedrijven kunnen zich minder goed beschermenDe bouw

Transport van, naar en op de bouwplaats wordt duurder; veel bouwmachines en vrachtwagens rijden op diesel. „Een bouwer moet dan in gesprek met de opdrachtgever over wie die kosten gaat dragen”, aldus Rielèn van der Hoek van de Aannemersfederatie Nederland (AFN), die het midden- en kleinbedrijf in de bouw vertegenwoordigt. „We vragen opdrachtgevers om coulance; een klus kan langer duren of misschien toch duurder uitpakken.” Branchevereniging Bouwend Nederland heeft om die reden voorbeeldbrieven opgesteld die haar leden naar opdrachtgevers kunnen sturen.

Behalve transport is ook de productie van bouwmaterialen gevoelig voor schommelingen in de energieprijs. Als beton, aluminium, glas en baksteen duurder worden, dan stijgen de kosten van het totale bouwproject.

Veel van zulke risico’s worden vooraf afgedekt in contracten. Hoe hard de energiecrisis aankomt, verschilt dan ook per bedrijf. Grotere bouwers kunnen contracten voor langere termijnen sluiten met leveranciers en opdrachtgevers, waardoor een bouwproject niet meteen stilvalt als de kosten stijgen. Kleinere ondernemingen en bouwers die klussen op kortere termijn doen, hebben dit voordeel minder.

Als de prijzen alom stijgen, volgt veelal inflatie. En om daar iets aan te doen, kan de Europese Centrale Bank de rente verhogen. Geld lenen wordt dan duurder; een scenario waar vastgoedbeleggers – die vrijwel alles met geleend geld financieren – niet blij van worden. „In 2022 was er een scherpe renteverhoging, en toen zagen we de vraag naar nieuwbouwwoningen en nieuwe gebouwen flink dalen”, aldus sectoreconoom Stefan Groot van Rabobank. Op dat punt staan we nu nog niet. „De rente staat iets hoger dan in januari. Met deze rentestanden verwacht ik geen heel heftig effect op de nieuwbouw, al blijft het afwachten hoe het conflict zich ontwikkelt.”

Door corona zijn toeleveringsketens veerkrachtiger gewordenDe logistiek

De veiligheid van collega’s op de kantoren in Qatar, Dubai en de Verenigde Arabische Emiraten is de belangrijkste zorg voor het wereldwijd opererende logistieke concern DSV, zegt woordvoerder Stephan Ghisler-Solvang. „Op dit moment zijn al onze medewerkers in de getroffen gebieden veilig. Wij blijven alert en staan klaar om indien nodig aanvullende veiligheidsmaatregelen te nemen.”

De Deense groep (150.000 werknemers) is actief in meer dan negentig landen. In Nederland is DSV een van de grootste wegvervoerders (met meer dan vijfduizend werknemers), zeker sinds de overname in 2006 van transportbedrijf Frans Maas. Vorig jaar kocht DSV ook de logistieke groep DB Schenker.

Ook de hoge brandstofprijzen laten DSV niet koud. „In de afgelopen weken zijn de vrachttarieven gestegen als gevolg van capaciteitsbeperkingen”, zegt Ghisler-Solvang. „Daarnaast hebben luchtvaartmaatschappijen en rederijen toeslagen ingevoerd, onder meer vanwege de stijgende brandstofprijzen. De situatie verandert snel en net als andere partijen in de sector worden wij geconfronteerd met hogere kosten.” DSV merkt dat klanten voor wie het bedrijf het goederenvervoer en de logistiek verzorgt hun toeleveringsketens sinds de Covid-19-pandemie hebben aangepast. „De toelevering is veerkrachtiger geworden”, zegt Ghisler-Solvang. Volgens hem heeft de pandemie duidelijk gemaakt hoe belangrijk het is om risico’s te spreiden – zoals meerdere vormen van vervoer, verschillende routes – in plaats van alles op één kaart te zetten.

Meer werknemers zullen de fiets pakken, zeker nu het lente isPersonenvervoer

Het bedrijf Shuttel regelt de dagelijkse reizen van 250.000 Nederlandse werknemers. Het vraagt namens werkgevers OV-kaarten aan, tank- en laadkaarten, een reiskosten- of thuiswerkvergoeding – afhankelijk van het beleid van de werkgever.

Bart Horstman, marketingmanager, rekent even voor: „De onbelaste reiskostenvergoeding van maximaal 23 cent per kilometer was voor veel werknemers al niet kostendekkend en wordt dat door de recente brandstofprijsstijgingen alleen maar minder. De landelijke adviesprijs voor Euro95 staat vandaag op 2,55 per liter. Daarmee kost 100 kilometer rijden in een benzine-auto bij een verbruik van 1 op 16 al circa 16 euro aan brandstof alleen. Reken je ook afschrijving, onderhoud, verzekering en belasting mee, dan kom je voor een middenklasse privéauto uit op ongeveer 40 euro per 100 kilometer. Bij een vergoeding van 23 euro per 100 kilometer betalen werknemers dus in de praktijk zelf mee.”

Toch brengt elke crisis ook weer kleine voordelen. Tijdens de coronapandemie werd amper gevlogen, waardoor de lucht relatief schoon werd en nu zal, zo verwacht Horstman, een deel van de werknemers vaker de fiets of het openbaar vervoer pakken, zeker met de lente in aantocht.