Onze verre voorouders hadden een verrassend verfijnde keuken

Jager-verzamelaars in Noord- en Oost-Europa deden duizenden jaren geleden al veel meer dan simpelweg wat vlees roosteren boven een open vuur.

Verkoolde etensresten op aardewerk van vijf- tot achtduizend jaar oud bieden een schat aan informatie. Als je ze met de juiste technieken analyseert, vertellen ze een gedetailleerd verhaal over wat prehistorische mensen klaarmaakten in hun pannen. Dat deden wetenschappers van de University of York, het British Museum en diverse Europese instellingen. In totaal hebben ze aangekoekte resten bestudeerd op 85 potten die gevonden zijn in Denemarken, Litouwen, Polen en Rusland.

Drie ‘recepten’ van de steentijd

Wat eruit springt, is dat de jager-verzamelaars niet zomaar willekeurige planten door hun eten mengden. Per regio tekenden zich duidelijke voedselcombinaties af. Het lijkt erop dat er prehistorische keukentradities bestonden.

Langs de oevers van de Don (een rivier in Rusland) kookten gemeenschappen zoetwatervis samen met wilde graszaden en peulvruchten, waarschijnlijk een soort klaver. Verder noordwaarts, rond de Boven-Wolga en de Westelijke Dvina, was een ander gerecht populair: vis gecombineerd met Gelderse roos-bessen en bladgroenten uit de ganzenvoetfamilie (verwanten van spinazie en quinoa). Aan de Oostzeekust, bij vindplaatsen in Polen en Denemarken, werden weer andere combinaties gevonden, waaronder wortels en knollen samen met vis en bij één Deense vindplaats mogelijk zelfs zuivelproducten die afkomstig waren van nabijgelegen landbouwgemeenschappen.

Dergelijke regionale patronen zijn niet alleen te verklaren door welke planten er lokaal groeiden. De onderzoekers vonden namelijk ook een verband tussen de manier waarop de potten waren gemaakt en wat erin werd gekookt. Dat wijst erop dat er culturele tradities bestonden rond zowel de productie als het gebruik van aardewerk.

Bittere bessen en vis

Eén ingrediënt sprong er bijzonder uit: de bessen van de Gelderse roos. Deze bessen zijn enigszins giftig als ze rauw zijn en bitter als ze gekookt worden, maar ze werden keer op keer aangetroffen in potten met sporen van zoetwatervis. Het koken met vis maakte de bessen waarschijnlijk smakelijker.

De onderzoekers ontdekten bovendien dat jager-verzamelaars niet alleen de zaden van planten gebruikten, maar bewust stengels, bladeren en kelkblaadjes in de kookpot deden. Van ganzenvoetplanten werden zowel onrijpe als rijpe delen teruggevonden. Dat betekent dat ze in meerdere seizoenen werden geoogst. Dat getuigt volgens de onderzoekers van een seizoensgebonden kennistraditie over welke planten wanneer het best konden worden geplukt.

Nog veel te ontdekken

Er is nog veel niet bekend. De onderzoekers konden alleen potten analyseren waar toevallig een verkoolde laag op was achtergebleven, en dat gebeurt niet bij elke manier van koken. Gerechten die minder snel aanbakken of voedsel dat op een andere manier werd bereid (geroosterd boven vuur, bijvoorbeeld), vallen buiten beeld. Het is daarom goed mogelijk dat het werkelijke dieet van deze gemeenschappen nog gevarieerder was dan wat de potten laten zien.

Daarnaast hangt de bewaartoestand van plantenresten in de korsten sterk af van hoe hard het eten is verkoold. Sommige planten zijn daardoor beter herkenbaar dan andere. En hoewel microscopisch onderzoek plantencellen op familieniveau of soms genusniveau (het biologische geslacht van een plant) kon identificeren, was het in veel gevallen niet mogelijk om de exacte soort vast te stellen.

Dit alles weerhield de onderzoekers er niet van om zelf eens te proberen; ze voerden meerdere kookexperimenten uit. Ze kookten onder andere Gelderse roos-bessen met karper in replica-aardewerk op een open vuur. Hoe deze gerechten smaakten, zeggen ze helaas niet.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Eindelijk weten we wat mensen aten in de Bronstijd: ontdekte eiwitten zijn 3000 jaar ouder dan wat ooit eerder is onderzocht en Maden op het menu? Het is wat neanderthalers mogelijk écht aten. Of lees dit artikel: Ook in de prehistorie gebruikten mensen hallucinerende drugs: eerste bewijs ooit gevonden.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: