Paniek bij arbeidsongeschikten over dreigende verlaging van hun uitkering. Volgens experts is het juridisch onhaalbaar

Waar moet Evelien Jonkers (44) wonen, als het aanstaande kabinet-Jetten haar WIA-uitkering voor arbeidsongeschikten met 20 procent verlaagt? De hypotheek voor haar benedenwoning in Rijswijk is dan te hoog, zegt ze.

Maar een hypotheek voor een nieuw koophuis kan ze niet krijgen. Banken zullen haar inkomen als te onzeker beoordelen, omdat ze geen levenslange WIA-uitkering heeft. Haar inkomen is straks wel laag genoeg voor een sociale huurwoning, maar door jarenlange wachtlijsten zal ze nog lang niet aan de beurt zijn. En huren in de vrije sector? „Dat is nog duurder dan mijn hypotheek nu.”

Veel arbeidsongeschikten zijn in paniek over het coalitieplan van D66, VVD en CDA om in 2029 de maximale hoogte van allerlei UWV-uitkeringen met 20 procent te verlagen. Niet alleen nieuwe, ook bestaande. Daardoor dreigen ruim 160.000 mensen, vooral werklozen en arbeidsongeschikten, erop achteruit te gaan. Tot 926 euro per maand bruto, gebaseerd op de huidige cijfers.

Deze bezuiniging raakt UWV-uitkeringen die gebaseerd zijn op het laatstverdiende loon: onder meer de WW voor werklozen, de WIA voor arbeidsongeschikten en de verlofuitkeringen voor zwangeren en ouders.

Deze uitkeringen worden nu gebaseerd op een maximaal brutoloon van ruim 6.600 euro per maand: alles daarboven wordt buiten beschouwing gelaten. Deze maximale grondslag wil de coalitie met 20 procent verlagen, naar iets minder dan 5.300 euro per maand. Oftewel: 1,3 keer modaal.

Voor veel werklozen en arbeidsongeschikten is de hoogst mogelijke uitkering daardoor nu nog 4.630 euro bruto per maand: 70 procent van die maximale salarisgrondslag. Na de bezuiniging moet dat 3.700 euro bruto per maand zijn.

Netto houden arbeidsongeschikten hier vaak minder aan over dan werkenden. Als zij niet kunnen bijverdienen naast hun uitkering, lopen zij het grote belastingvoordeel voor werkenden mis: de ‘arbeidskorting’, die de politiek de afgelopen jaren vaak verhoogd heeft.

‘Vette pech’

Evelien Jonkers werkte als manager van ict-projecten, met een goed salaris, toen in 2010 de ziektes elkaar begonnen op te volgen: hersenletsel, borstkanker, ziekte van Lyme, een burn-out en steeds weer brekende ribben door de bestralingen. „Ik heb gewoon vette pech. Als mijn verhaal in een film zou zitten, zou je denken: dit is wel erg overdreven.”

In 2012 kwam Jonkers in de WIA en werd haar inkomen niet 70, maar 50 procent van haar oude loon, doordat ze boven het maximumbedrag verdiende. Netto krijgt ze nu ruim 2.800 euro per maand van het UWV. „Ik dacht dat dit mijn inkomen zou blijven.”

Maar nee: door de voorgenomen bezuiniging verwacht ze nu een nieuwe inkomensval van netto 550 euro, naar rond de 2.250 euro netto per maand.

Jonkers vindt het onbegrijpelijk dat het nieuwe kabinet bestaande uitkeringen wil verlagen. „Mensen die al ziek zijn, kunnen die klap niet meer opvangen.”

Vaak kiezen kabinetten ervoor alleen voor nieuwe aanvragers de uitkeringen te versoberen. Zo zijn er nog steeds mensen die een oude WAO-uitkering voor arbeidsongeschiktheid krijgen, omdat die twintig jaar geleden alleen werd afgeschaft voor nieuwe gevallen.

Het aanstaande kabinet maakt zo’n keuze wel bij een andere bezuiniging op de WIA. De hogere uitkering voor mensen die levenslang arbeidsongeschikt worden verklaard, wil de nieuwe coalitie alléén afschaffen voor nieuwe aanvragers.

Daarom is het opvallend dat de verlaging van de maximale uitkeringen, die uiteindelijk 800 miljoen euro per jaar moet opleveren, wel direct voor iedereen gaat gelden.

Het is zelfs juridisch onhoudbaar, menen vier hoogleraren socialezekerheidsrecht. Zij zien een inbreuk op het eigendomsrecht, vastgelegd in het Europese mensenrechtenverdrag. Dat beschermt óók de aanspraak op toekomstige uitkeringen waarover de overheid ‘legitieme verwachtingen’ heeft gewekt.

Het kabinet moet „met een hele goede rechtvaardiging komen” dat het verlagen van bestaande uitkeringen „op de korte termijn ‘dringend noodzakelijk’ is”, zegt Barend Barentsen (Universiteit Leiden). „Meer willen uitgeven aan defensie is een rechtvaardiging, maar niet zo’n dringende, in mijn optiek.”

Dat geldt volgens hem het sterkst voor de WIA, waar mensen vaak langdurig in zitten. Zij worden het meest overvallen door de bezuiniging. Voor de WW is dat anders, want die duurt maximaal twee jaar. Iedereen die daar ten tijde van de verlaging in 2029 in zit, is daar pas ingekomen ná de bekendmaking van dit bezuinigingsplan.

Voor emeritus hoogleraar Frans Pennings (Universiteit Utrecht) is een belangrijk argument dat de WIA een verzekering is, tegen inkomensverlies door ziekte. Wie meer verdiende, heeft een hoger ‘verzekerd loon’ gehad, en heeft daar dus ook de bijbehorende, hogere premies voor afgedragen.

Door die relatie tussen de betaalde premie en de huidige uitkering is het bij de rechter „moeilijk te rechtvaardigen”, denkt Pennings, om lopende uitkeringen te verlagen. Voor nieuwe WIA-ontvangers is dat makkelijker: „Voor hen wordt ook de premie verlaagd, waardoor een kleiner deel van hun loon verzekerd is. En mensen kunnen zich er dan op voorbereiden.”

Ook voor Evelien Jonkers voelt dit onrechtvaardig: „Ja, ik heb ooit een hoog loon gehad, maar mijn hogere premies gaven mij recht op deze uitkering.”

Volgens hoogleraar socialezekerheidsrecht Gijsbert Vonk (Rijksuniversiteit Groningen) is het wél mogelijk om bestaande WIA-uitkeringen te verlagen. Maar niet zo snel en plotseling als het kabinet van plan is. Vonk denkt dat de rechter begrip kan opbrengen voor „de noodzaak tot bezuinigen”, óók op lopende uitkeringen, als beter tegemoet wordt gekomen aan „bestaande verwachtingen”. Dat kan, zegt hij, door een „zachte landing” te organiseren: een geleidelijke afbouw naar het nieuwe bedrag.

Pennings denkt dat dit onvoldoende is. Het bezuinigingsargument van het kabinet is niet ‘dringend’ genoeg, verwacht hij, om bestaande uitkeringen te verlagen. „Zoiets kun je doen als het stelsel anders onhoudbaar is, maar dat speelt hier niet.”

Bovendien, zegt zijn collega Willemijn Roozendaal (Vrije Universiteit Amsterdam): 20 procent is een „forse” verlaging. Het is volgens haar zomaar mogelijk „dat de motivering hiervoor volgens een rechter tekortschiet”.

Geen argumenten

Wat is die inhoudelijke motivering eigenlijk, naast de wens meer uit te geven aan defensie? D66, VVD en CDA noemen in hun coalitieakkoord geen inhoudelijk argument voor deze verlaging. Sterker: ze noemen deze bezuiniging alleen in de financiële bijlage bij hun akkoord.

In een dik ambtelijk rapport over de WIA, dat als inspiratie diende in de formatie, staat één inhoudelijk argument: het verkleinen van de „ervaren onrechtvaardigheid” dat mensen met een hoger inkomen sneller worden toegelaten tot de WIA. Dat laatste klopt: je komt pas in de WIA als je door je ziekte minimaal 35 procent mínder dan je oude loon kunt verdienen. En mensen met een hoog salaris gaan er door hun ziekte procentueel vaak harder op achteruit dan wie al een laag loon had.

Maar wat niet klopt, is dat een lagere maximale salarisgrondslag dit „verschil in WIA-toegang kleiner” maakt, zoals het ambtelijke rapport stelt. Want bij de WIA-keuring wordt voor de berekening van het loonverlies naar het volledige loon gekeken, zonder maximum. Pas ná de toelating speelt de gemaximeerde grondslag een rol, als de maandelijkse uitkering wordt vastgesteld.

Een tweede mogelijke argument, dat de ambtenaren in een bijlage noemen: een lagere maximumuitkering geeft mensen „een sterkere prikkel” om naast hun uitkering bij te verdienen. „Heel kwetsend”, vindt Evelien Jonkers. „Veel mensen in de WIA willen wel, maar kúnnen niet werken”, zegt ze. Zelf is ze volledig arbeidsongeschikt verklaard en was ze nooit verplicht daarnaast te werken. „Toch heb ik dat altijd gedaan als ik dat kon. Ik gaf mijn bijverdiensten netjes door en het UWV hield dat in op mijn uitkering.”

Ook Moniek van der Borg (44) is volledig afgekeurd. Door haar postcovid (eerder long covid genoemd) heeft ze nauwelijks energie en moet ze veel slapen, ook overdag. „Ik voel me eigenlijk altijd slecht, en er zijn dagen dat ik me nóg slechter voel. Dat is heel pittig.” Ook zij is fel over het woord ‘prikkel’. „Ik kán niet werken. Hoe kun je me dan prikkelen? Je geeft me alleen maar stress.”

Door de bezuiniging gaat Van der Borg er netto 500 tot 600 euro op achteruit, verwacht ze. Ze hoeft niet te verhuizen: de hypotheek blijft betaalbaar door het inkomen van haar man. „Maar op de extraatjes moet ik gaan korten, de vakanties, de uitjes. Het voelt alsof ik gestraft word.”

Lees ook

De miljardenbezuiniging op sociale zekerheid past in een lange trend: niet de visie, maar de besparing is leidend

Van der Borg snapt dat de WIA-uitkering een maximum heeft. „Maar het is niet zo dat ik een topfunctie had.” Ze had een ict-functie op hbo-niveau, bij de Nationale Politie. Ze bestrijdt ook dat er nu ‘hoge’ WIA-uitkeringen zijn. „Er is een verschil tussen het loon dat je ooit had en de uitkering die je nu krijgt.”

Dat zegt ook Sander van Boxtel (49): „Eenmaal in de WIA zijn er geen hoge inkomens meer.” Sinds de publicatie van de coalitieplannen is Van Boxtel „in paniek”, zegt hij, over zijn dreigende inkomensval. Ook hij gaat er netto honderden euro’s per maand op achteruit, en komt waarschijnlijk uit op een netto-inkomen iets boven de 2.000 euro per maand. „Er zijn heus mensen die het slechter hebben, maar voor mij als alleenstaande is dat echt een klap.”

Van Boxtel: „Als dit voor mijn ziekte al bekend was, had ik me kunnen bijverzekeren.” Als werknemer kun je bij private verzekeraars een aanvullende arbeidsongeschiktheidsverzekering afsluiten, bovenop de WIA-premies die je afdraagt, als je bij ziekte een hogere uitkering wilt krijgen. „Maar nu is dat te laat. Ik ben al ziek. Een brandend huis kun je niet meer verzekeren.”

Van Boxtel is vol onbegrip. D66, VVD en CDA, zegt hij, willen als „onbetrouwbare overheid bestaande afspraken wijzigen”. Hij heeft misschien nog maar een paar jaar te leven, met zijn leverziekte en kanker. „Maar ik ga dit plan tot mijn laatste snik bevechten.” Hij nam zelf contact op met NRC en heeft, net als Van der Borg, ook Kamerleden gemaild.

Als zijn uitkering over drie jaar werkelijk verlaagd dreigt te worden, zal Van Boxtel een gang naar de rechter niet schuwen, zegt hij. „Als ik dan nog leef en fit genoeg ben, ga ik absoluut de strijd aan.”