Peter-Paul Verbeek, de nieuwe president van KNAW, ziet dat wetenschappelijke vrijheid niet langer vanzelfsprekend is

Rector Peter-Paul Verbeek had een roerig jaar achter de rug. Op zijn Universiteit van Amsterdam (UvA) hadden pro-Palestijnse demonstranten een spoor van vernieling achtergelaten. Zelf had hij het advies gekregen niet zonder beveiligers naar bijeenkomsten te gaan. Als hij de deur uit ging, zette Verbeek voor de zekerheid een pet op.

Toch, vertelde hij in 2025 in de Volkskrant, hadden alle spanningen ook inzichten in hem naar boven gebracht – over de grenzen van protest en het waarborgen van academische vrijheid. Dat het op een universiteit „mag schuren”, zolang er „geen intimidatie is en iedereen de vrijheid voelt om het oneens te zijn”.

De protesten, zei Verbeek, waren om die reden ook betekenisvol geweest. „Er stond iets op het spel.”

Deze vrijdag kondigde Verbeek zijn vertrek aan als rector magnificus van de UvA. Hij wordt president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Als ambassadeur heeft hij de opdracht om te wetenschap „te versterken, juist in een tijd dat die onder druk staat”, zo valt te lezen in een verklaring.

Verbeek, die zijn overstap een „langgekoesterde” wens noemt, hoopt de blik vooral naar buiten te richten: beter uitleggen „wat wetenschap voor de samenleving betekent”. Want hoewel de wetenschap onder Nederlanders nog altijd prima rapportcijfers scoort, ziet hij dat wat in de Verenigde Staten gebeurt hier óók kan.

Hoogleraar en rector

Verbeek, in 1970 geboren in Middelburg, studeerde technische natuurkunde en wijsbegeerte aan de Universiteit Twente, waar hij later ook doceerde als hoogleraar. Hij geniet internationale bekendheid door zijn theorie van technologische bemiddeling, over de wisselwerking tussen techniek, mens en samenleving.

Als rector van de UvA, een functie die hij ruim drie jaar bekleedde, kwam hij in een storm terecht. Pro-Palestijnse demonstranten eisten dat de universiteit haar banden zou verbreken met Israëlische instituties. Verbeek kwam persoonlijk onder vuur te liggen nadat hij in gesprek was gegaan met gemaskerde demonstranten.

Er kwamen uiteindelijk aangescherpte richtlijnen voor internationale samenwerkingen, maar aan een totale boycot wilde het bestuur niet.

Onderzoeksbureau Berenschot concludeerde later dat het universiteitsbestuur „geen effectieve de-escalerende” strategie had. De ontsporing van de protesten was vermoedelijk niet te voorkomen geweest, zo concludeerde het adviesbureau, maar het bestuur had onvoldoende luisterend oor getoond.

Vogelvrij

Verbeek plaatste de oplopende spanningen op universiteiten door de Gaza-oorlog in interviews in een bredere context waarin de vrijheid van wetenschap op de proef wordt gesteld. De druk op de wetenschap komt niet alleen van binnenuit, maar ook van buitenaf, waarschuwde ook de KNAW vorig jaar.

In de VS schortte president Trump om politieke redenen financieringen van universiteiten op. Dichter bij huis ervaren vooral jonge vrouwen en jonge onderzoekers haat, bedreiging en intimidatie.

Verbeek zal zich gelukkig prijzen dat er met het beoogde kabinet-Jetten een nieuwe wind waait door Den Haag. De term ‘wetenschap’ valt in het vrijdag gepresenteerde coalitieakkoord zestien keer, vier keer zo vaak als in het hoofdlijnenakkoord van het vorige kabinet. De forse bezuinigingen op wetenschap en onderwijs worden teruggedraaid.

Maar daarmee zijn de zorgen nog niet uit de lucht. „Onze academische vrijheid is wettelijk onvoldoende beschermd”, waarschuwde Verbeek in de Volkskrant. „Eigenlijk ben je in Nederland als wetenschapper vogelvrij.”

„Als je niet oppast, ligt een scenario zoals in Hongarije of Amerika op de loer, waar de overheid zich steeds meer bemoeit met de inhoud van wetenschappelijk onderzoek en onderwijs en met het besturen van universiteiten. Dat zou het einde van de wetenschap betekenen. Alleen als wetenschap onafhankelijk is, is ze betrouwbaar.”