Pijnlijke keuze van Concertgebouworkest voor Russische propagandamuziek

De chemie tussen Amsterdam en Riccardo Chailly blijft onmiskenbaar. Het onthaal is warm woensdagavond voor de Italiaanse oud-chefdirigent van het Concertgebouworkest. Twee jaar na zijn uitvoering van Schönbergs méér dan monumentale Gurre-Lieder staat hij weer voor zijn oude club. En wederom is het programma spectaculair, met de cantate Alexander Nevski van Sergej Prokofjev voor orkest, groot koor en alt – voorafgegaan door de zelden gehoorde Vierde symfonie.

Meteen valt het hechte orkestgeluid op. Onder Chailly’s baton lijken alle instrumentengroepen hun klank een beetje extra naar elkaar toe te plooien. Het stuift, het bruist, het marcheert. Gevoel voor onderhuids detail lijkt een vanzelfsprekendheid. Wanneer het Groot Omroepkoor én het Koor van De Nationale Opera zich in de cantate bij het orkest voegen, is het klankbeeld compleet.

Prokofjevs stuk laat weinig aan de verbeelding over. Maar weinig ensembles hebben hun vingers eraan durven branden sinds de oorlog in Oekraïne begon. De zangteksten geven bijzonder expliciet uitdrukking aan Russisch-nationalistische sentimenten.

De componist smeedde de cantate in 1939 uit zijn eigen filmmuziek voor Alexander Nevski, een film van Sergej Eisenstein, doordesemd van staatspropaganda. De middeleeuwse titelheld strijdt tegen een leger van Duitse kruisvaarders, en hakt de vijand bloedig in de pan. Film en muziek vielen in de smaak bij het Stalinistische regime. Het strijdlied uit Alexander Nevski klonk tijdens de Tweede Wereldoorlog veelvuldig op de Sovjet-radio.

Teruggetrokken uit de productie

Ook onder Vladimir Poetin wordt de cantate graag van stal gehaald als propagandamiddel. Dat geeft ongemak, ook in Het Concertgebouw. Doodernstig de glorie van het Russische volk en vaderland bezingen doe je niet lichtzinnig. Een aantal zangers uit het operakoor heeft zich daarom teruggetrokken uit de productie.

Ook het Concertgebouworkest is zich bewust van gevoeligheden. Boventiteling en afgedrukte zangteksten worden weggelaten, „om de gezongen teksten niet meer nadruk te geven dan nodig is”, zoals wordt verklaard op de website en op losse blaadjes voor de bezoekers. Het orkest stelt daarbij Alexander Nevski in een kritische context te plaatsen en op zijn muzikale merites te willen beoordelen.

Die merites zijn er ontegenzeggelijk, absoluut. Prokofjevs klankschildering is zo krachtig dat het de filmplot vrijwel zelfstandig vertelt – harde dissonanten in het koper voor de vijand, opzwepend harmonieus aan Russische zijde. De veldslag op een bevroren meer is ronduit zenuwslopend.

Hinken op twee gedachten

Alt Marie-Nicole Lemieux springt in voor Ekaterina Semenchuk, die verstek moet laten gaan. Lemieux blijkt niet de betere van de twee – haar vibrato is wijdlopig en de vocale expressie blijft vlak in het lied over gesneefde soldaten op het doodsveld („Met hun dieprode bloed hebben zij de aarde gedrenkt, de eervolle, Russische aarde”).

Voor Rusland de goede dood sterven, glorierijk ten strijde trekken: door die teksten onvertaald te laten, is het alsof het Concertgebouworkest ze te aanstootgevend acht. Maar ze klinken toch, zonder dat het orkest verantwoordelijkheid neemt. Ze louter onvertaald laten, is wat anders dan kritische context bieden. En bij Alexander Nevski is de muziek niet los te weken van de tekst (en de film).

In Concertgebouw-magazine Preludium stelt Riccardo Chailly deze week: „Grote artiesten uit het verleden zoals Prokofjev en Sjostakovitsj moeten beschermd worden tegen elke associatie met het hedendaagse Russische regime.”

De leiding van het Concertgebouworkest lijkt een andere mening toegedaan. Speciaal voor de uitvoering van Alexander Nevski zijn gratis speldjes met de Oekraïense vlag ter beschikking gesteld aan de musici.

Het orkest hinkt dus op twee gedachten. Mooie muziek bieden, maar angstvallig de inhoud en de achtergrond verhullen. Dat is pijnlijk.