Schoorvoetend stuurt Europa schepen richting oorlog

Het laatste teken van leven van de Zr. Ms. Evertsen op de site Marinetraffic.com, was afgelopen dinsdag. Het Nederlandse fregat voer toen om de punt van Jutland, richting de Noordzee, met een behoorlijke snelheid van 17 knopen (ruim 31 kilometer per uur). Daarna zette de commandant de transponder uit en verdween het oorlogsschip uit het openbare maritieme verkeer.

Het Nederlandse fregat maakt deel uit van een smaldeel onder leiding van het Franse vliegdekschip Charles de Gaulle, dat afgelopen dinsdag naar de oostelijke Middellandse Zee werd gedirigeerd vanwege de oorlog in het Midden-Oosten. Twee Griekse fregatten zijn al rond Cyprus gearriveerd, om het eiland te beschermen tegen Iraanse raketten en drones. De Britten zeiden een torpedopoot te sturen, maar de HMS Dragon ligt nog altijd in de haven van Portsmouth. „Britannia rule the waves”, smaalde een presentator van Talk TV. „Nu zijn de Grieken en de Fransen er eerder dan wij.”

Afgelopen woensdag werd bekend dat Frankrijk Nederland heeft gevraagd om bijstand bij een „defensieve” operatie in de Middellandse Zee. Vrijdag vergaderde de ministerraad over het verzoek: een zogeheten ‘Artikel 100-brief’ aan de Tweede Kamer over de inzet van de circa 170 opvarenden aan boord van de Zr. Ms. Evertsen wordt maandag verwacht. Tegen die tijd is het Luchtverdediging- en Commandofregat (LCF) de Straat van Gibraltar waarschijnlijk al door. „We hebben besloten al mee te varen”, zei minister van Defensie Dilan Yesilgöz daarover, „zodat er geen tijd verloren gaat als we besluiten mee te doen”.

Zonder hun NAVO-bondgenoten in te lichten, zonder zelfs maar hun eigen volksvertegenwoordiging te verwittigen, hebben de Verenigde Staten vorige week zaterdag samen met Israël een grootscheepse aanval op Iran ingezet. De Europese landen reageerden bedremmeld en riepen op tot de-escalatie. De Franse president Emmanuel Macron hoopte dat de diplomatie nog een kans zou krijgen. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen maande tot beheersing. Maar de reactie van Iran, dat deze week zowel Europees grondgebied (Cyprus) als NAVO-grondgebied (Turkije) bestookte, dwingt de Europeanen te reageren met militaire middelen. En misschien wel mee te doen.

Inmiddels hebben ook Italië en zelfs Spanje, dat de aanvallen op Iran ondubbelzinnig veroordeelde („nee tegen deze oorlog”, zei premier Sánchez) fregatten naar het oosten van de Middellandse Zee gestuurd. Het zijn, onderstrepen alle landen, defensieve operaties, om het grondgebied en de bondgenoten te verdedigen tegen agressie van Iran. Maar intussen varen de Europeanen richting de oorlog. En hoe helder is in oorlogssituaties de scheidslijn tussen defensief en offensief?

Europa beoefent politieke gymnastiek

Veel Europese leiders zijn zich ervan bewust dat de Amerikaanse aanval op Iran niet strookt met het internationaal recht, maar bijna niemand wilde de VS en Israël voor het hoofd stoten. De afgelopen week werd daarom politieke gymnastiek beoefend. Premier Rob Jetten zei in Brussel bijvoorbeeld dat internationaal recht „natuurlijk superbelangrijk is”, maar zei ook dat het recht in situaties als deze „altijd een beetje lastig” is.

Washington oefent intussen druk uit op de bondgenoten om méér te doen. De VS wilden gebruikmaken van Britse bases voor operatie Epic Fury. Premier Keir Starmer gaf in eerste instantie geen toestemming. Hij is geen Churchill, sneerde de Amerikaanse president Trump. We hebben de lessen van Irak geleerd, stelde Starmer, verwijzend naar de ongeclausuleerde steun die toenmalig premier Blair in 2003 gaf aan de VS bij de invasie van Irak. Die fout wil Starmer niet herhalen. Uiteindelijk gaf hij wél toestemming aan de VS om Britse bases te gebruiken voor het uitschakelen van Iraanse lanceerinstallaties – ‘defensieve steun’, volgens Londen.

Een week na het eerste offensief kan Europa zich simpelweg niet meer onttrekken aan de brand in het Midden-Oosten. Eerst sloeg er een drone in op de landingsbaan van de Britse luchtmachtbasis op Cyprus. Daarna haalde een Amerikaanse destroyer een ballistische raket uit de lucht die op weg was naar Turkije.

„Hoe een oorlog verloopt, kun je nooit helemaal voorspellen”, zegt oud-commandant der strijdkrachten Dick Berlijn. „Je kunt in scenario’s terechtkomen die je niet hebt voorzien. Als de Britse basis Akrotiri op Cyprus wordt beschoten door drones, dan gaat er een antidronesysteem heen. Ter verdediging. Maar het is een dun lijntje. Een conflict is heel gemakkelijk uitgelokt, waarmee je in het offensief wordt getrokken. En zo raak je verzeild in een oorlog die ik nog altijd illegaal vind.”

Niet alleen de eigen veiligheid, ook de bedreiging van politieke partners in de Golf dwingt tot optreden. Donderdag spraken de ministers van Buitenlandse Zaken van de EU met vertegenwoordigers van zes Golfstaten over samenwerking.

„Een juiste stap”, zegt Steven Everts, directeur van het EU-Instituut voor Veiligheidsstudies. In een conflict dat zich uitstrekt tot in de territoriale wateren van India, waar een Amerikaanse onderzeeër dinsdag een Iraans schip torpedeerde, moeten de Europeanen volgens hem samenwerking zoeken met „andere landen die met hun handen in het haar zitten”, en proberen iets van initiatief te ontwikkelen.

We worden gedreven door het wapentuig, in plaats van dat dat vanuit helder beleid wordt ingezet

Everts ziet tot dusver wel „allerlei spoedoverleggen van Europese ministers”, maar hij vindt het verloop nogal chaotisch. „Iedereen twittert zijn of haar eigen dingetje: ik heb met die minister gesproken, ik heb dat land aan de telefoon gehad, wij hebben die solidariteitsverklaring uitgevaardigd.” De Europeanen worden meegezogen in de militaire dynamiek, zegt hij. „En we bewandelen niet een soortgelijk pad van diplomatie. We strompelen op één been. We worden gedreven door het instrument, het wapentuig, in plaats van dat dat vanuit helder beleid wordt ingezet.”

De Fransen kunnen de steun van de Zr. Ms. Evertsen goed gebruiken. Het Nederlandse schip is een van vier luchtverdediging- en commandofregatten van de Koninklijke Marine, gespecialiseerd in het neerhalen van vijandelijke vliegtuigen en raketten. De belangrijkste troef van de Evertsen zijn de geavanceerde radars aan boord. De Smart-L radar heeft een bereik van circa 2.000 kilometer, voldoende om vanaf de Cypriotische kust tot in Teheran te kijken.

De Evertsen is een nuttige toevoeging voor de Franse carrier strike group, zegt maritiem expert Jaime Karremann. „De radar is een unieke asset. En het fregat beschikt over raketten waarmee je drones kunt onderscheppen. Een beetje dure oplossing, maar het kan wel.”

In de afgelopen weken hebben de Evertsen, de De Gaulle en de Italiaanse torpedobootjager Andrea Doria geoefend in het noorden van de Atlantische Oceaan. Oefening ‘Orion 26’ moest laten zien dat Europa zelfstandig kan opereren tegen een dreiging vanuit Rusland. „Ze hebben samen getraind en ze zijn nu op elkaar ingespeeld”, zegt Karremann. „Het zou eigenlijk raar zijn als Frankrijk Nederland níét had gevraagd.”

Rafale-gevechtsvliegtuigen op het Franse vliegdekschip Charles de Gaulle in 2020

Foto Philippe Lopez / AFP

Zeg dan maar eens ‘nee’

Hoe gaat de operatie van het vliegdekschip Charles de Gaulle eruitzien? Wat zijn de Fransen precies van plan? Wat Nederland betreft is het eskader bedoeld voor het beschermen van Europese belangen in de Middellandse Zee. Maar op dit moment zijn Franse gevechtsvliegtuigen vanaf een basis in Bahrein al actief bij het neerhalen van Iraanse drones die richting de Golfstaten vliegen. Parijs zou kunnen besluiten om de De Gaulle, met aan boord 22 Rafale-gevechtsvliegtuigen, richting de Perzische Golf te sturen – een scenario waarvoor Den Haag vooralsnog niet erg te porren is. Ook de verdediging van Israël vanuit de Middellandse Zee is voor Den Haag voorlopig nog een brug te ver. Beide opties, zo valt in Den Haag te horen, zouden een nieuw besluit vergen van het kabinet.

Maar hoe langer de Evertsen optrekt met het Franse vliegdekschip, zegt Dick Berlijn, des te moeilijker wordt het om ‘nee’ te zeggen tegen Parijs als de Fransen het doel van hun operatie omzetten van defensief naar offensief. „Stel dat de Evertsen onder vuur wordt genomen met schade of gewonden tot gevolg. Daar zullen ze op het ministerie echt wel goed over hebben nagedacht. Maar wat is dan het antwoord? Of stel dat Iran massa’s drones op dat Europese eskader afstuurt. Elk systeem, ook de Israëlische Iron Dome, is zo te verzadigen met projectielen dat het niet meer werkt. Dan ontstaat de verleiding om kruisvluchtwapens af te vuren op de locaties in Iran van waaraf die drones worden gestuurd. Dan pak je het probleem bij de bron aan – en dan opereer je niet langer defensief maar offensief. Dan ben je een oorlog ingestapt die officieel niet eens is verklaard.”