Tegenvallers voor kabinet bij uitkeringen en asielopvang, tekort op begroting nadert het door EU bepaalde maximum

Het kabinet krijgt de komende jaren te maken met tegenvallers bij de uitgaven voor asielopvang en voor arbeidsongeschiktheidsuitkeringen van in totaal zo’n 3 miljard euro. Deze tegenvallers worden maar beperkt gecompenseerd door de meevallende uitgaven in de zorg.

Het kabinet heeft volgens de cijfers van het ministerie van Financiën ook maar weinig financiële ruimte: het tekort op de begroting komt volgens de ambtenaren in 2026 uit op 2,5 procent en in 2027 uit op 2,9 procent. Dat is vlakbij de Brusselse norm van maximaal 3 procent, die het kabinet zegt strikt te zullen respecteren.

Dat blijkt uit de Voorjaarsnota die het kabinet deze vrijdag naar de Tweede Kamer stuurde. De Voorjaarsnota is dit jaar niet alleen een bijstelling van de begroting van het lopende jaar en een vooruitblik op het volgende jaar. Zij bevat ook de plannen voor de komende jaren van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA. Ondanks de kritiek vanuit de Tweede Kamer op onder meer de versnelde verhoging van de pensioenleeftijdzorg en de bezuinigingen op de zorg voor mensen met een beperking heeft het kabinet die plannen nog niet gewijzigd.

Daarmee zijn onder meer de forse bezuinigingen op zorg, sociale zekerheid en het ambtenarenapparaat uit het coalitieakkoord alsnog in de boeken van Financiën beland. Net als de flinke stijging in uitgaven aan de krijgsmacht.

De grote winstwaarschuwing bij de nieuwste cijfers van Financiën is dat de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten nog niet zijn meegenomen in de boeken. Deze week berekende De Nederlandsche Bank dat door de hogere olie- en gasprijzen de inflatie dit jaar oploopt tot 3 procent. Als de oorlog langer aanhoudt, kan de inflatie oplopen tot boven de 5 procent. 

Die hogere inflatie kan voor zo ongeveer alle inkomsten op de begroting grote gevolgen hebben. De uitgavenkant van de begroting ligt min of meer vast, onder meer door lopende contracten. Het kabinet heeft in de komende jaren tegenvallers in de uitgaven aan asielopvang en de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen van ongeveer 3 miljard euro. Deze tegenvallers worden beperkt gecompenseerd door juist meevallende uitgaven in de zorg.

Psychische aandoeningen

Een grote financiële tegenvaller vormen de uitgaven aan de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. In 2026 stijgen die met 285 miljoen euro, een toename die kan oplopen tot een miljard euro in 2031. Dat komt doordat meer mensen dan verwacht arbeidsongeschikt zijn vanwege psychische aandoeningen en doordat het UWV te weinig keuringsartsen heeft. 

Verder moet het kabinet meer geld uitgeven dan verwacht aan asielopvang, jaarlijks ongeveer een half miljard, en verwacht het kabinet op langere termijn ongeveer 300 miljoen euro meer te moeten afdragen aan de Europese Unie dan was begroot. Oorzaak is onder meer een hogere economische groei, waaraan de afdracht aan Brussel gekoppeld is. Daarnaast vallen de opbrengsten van het afpakken van crimineel vermogen tegen: jaarlijks zal dat naar verwachting 284 miljoen euro minder opleveren dan eerder geraamd.

Op de zorgbegroting trof minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) juist lagere uitgaven aan dan begroot. Door die meevaller verwacht het kabinet jaarlijks ruim een miljard euro minder uit te hoeven geven aan zorg. Dit geld wordt deels gebruikt om tegenvallers mee te kunnen betalen. 

Volgens Financiën komt het begrotingstekort, uitgedrukt als percentage van het bruto binnenlands product, uit op 2,5 procent in 2026 en op 2,9 procent in 2027. Daarmee zouden de Nederlandse overheidsfinanciën (net) onder de Brusselse begrotingsnorm van maximaal 3 procent blijven.

Het Centraal Plan Bureau (CPB) gaat in zijn in maart gepresenteerde ramingen echter uit van een tekort van 2,6 procent in 2026 en van 1,9 procent in 2027. Dat komt omdat het CPB, meer dan Financiën, rekening houdt met ‘onderuitputting’. Daarvan is sprake als het ministerie er niet in slaagt om geld dat op de begroting staat daadwerkelijk uit te geven, bijvoorbeeld omdat het lastig is bepaald personeel te vinden op de krappe arbeidsmarkt. Afgelopen jaren onderschatte Financiën die onderuitputting, waardoor er bij herhaling miljardenmeevallers waren. 

Wat de cijfers ook onzeker maakt: het kabinet heeft met 66 zetels in de Tweede Kamer geen meerderheid. De Voorjaarsnota moet daarom vooral worden gezien als het startschot voor onderhandelingen van het minderheidskabinet met de Tweede Kamer.

Heinen zal het volgens zijn eigen cijfers hoge tekort gebruiken in die onderhandelingen om te laten zien dat er weinig geld is voor wensen van de oppositie. Ook zal hij erop wijzen dat het kabinet door de oorlog in het Midden-Oosten de komende maanden hoogstwaarschijnlijk de portemonnee zal moeten trekken. Minister Heinen (VVD) zei in zijn wekelijkse gesprek met RTL dat de economische situatie verder kan verslechteren. Hij waarschuwde voor een „economische schok” waarvoor hij in de toekomst de „schaarse middelen” nodig zal hebben die er nog zijn.