Van moord en brand schreeuwen wordt Nederland niet weerbaar

Alweer staat Nederland aan het begin van een grote economische schok. De derde in zes jaar. Na de coronacrisis (2020) en de energiecrisis (2022), stokt nu de aanvoer van olie en gas uit het Midden-Oosten voor onbepaalde tijd. Dat is niet iets om luchtig over te doen.

Want inmiddels zijn sommige productiefaciliteiten voor lange tijd beschadigd. Fatih Birol van het Internationaal Energie Agentschap noemt dit de zwaarste energieschok ooit. De gevolgen zijn mogelijk groter dan we ons nu kunnen voorstellen, zei Christine Lagarde van de Europese Centrale Bank tegen The Economist.

Een grootimporteur van energie als Nederland lijdt onvermijdelijk pijn als energie duur wordt. De hogere prijzen die we aan het buitenland betalen, drukken koopkracht, winst en groei.

Hoe langer de oorlog duurt, des te groter de impact, liet De Nederlandsche Bank deze week zien in een grove berekening. Bij een snelle oplossing van het conflict komt de inflatie dit jaar boven de 3 procent (2 procent is wenselijk). Bij een escalatie waarbij de energieprijzen twee jaar lang zeer hoog blijven, kan de inflatie oplopen tot 5 procent in 2027.

Toch is het ook belangrijk de economische pijn in perspectief te zetten. Deze schok kán groter worden dan de energiecrisis in 2022, maar dat ís hij voor Nederland nog niet. De gasprijzen zijn bij lange na niet op het niveau van toen, de olieprijzen liggen dichter in de buurt.

Ook in het negatieve scenario van DNB, waarin de olie- en gasprijzen nog fors stijgen én twee jaar hoog blijven, komt de inflatie uit op de helft van wat die in 2022 was: 5 in plaats van 10 procent. Het besteedbare inkomen wordt minder hard geraakt dan toen, raamt DNB. Omdat de prijsschok kleiner is én meer mensen gascontracten hebben waarin prijzen langer vastliggen.

Maar pas op: we leren day by day wat de economische impact van deze oorlog is, zei Lagarde. Zo stokt ook de aanvoer van allerlei andere grondstoffen: kunstmest die nodig is voor voedselproductie, helium dat nodig is voor de productie van chips.

Grillige variabele

En dan is er die grillige variabele genaamd Donald Trump. De VS dreigden deze week dat de EU de ‘gunstige’ toegang tot Amerikaans vloeibaar gas kan verliezen als ze niet snel instemt met het handelsakkoord. Dan wordt gas wel heel schaars.

Riemen vast dus. Misschien valt de impact uiteindelijk mee, maar reken er niet op.

Hoe moet een kabinet hier nou op reageren? Rustig. Niet bagatelliseren wat er dreigt. Maar wel zeggen: we hebben dit eerder meegemaakt. We weten dat het pijn doet en dat de overheid de klap moet verzachten voor kwetsbare groepen, maar we weten van de vorige keer ook dat de samenleving veel zelf kan.

De nieuwe ministers deden het half goed. Ze bagatelliseerden wél. De oproep van het Internationaal Energie Agentschap om zuinig om te gaan met energie was volgens VVD-ministers niet nodig, noteerde de NOS. Een betere boodschap was geweest: het is goed als iedereen vast nadenkt over hoe energie te besparen, ook al is er geen reden voor paniek.

De andere helft gaat wel goed. Het kabinet (D66, VVD, CDA) strooit nog niet met ongerichte steun zoals Rutte IV in 2022 wel deed, door voor iedereen de belastingen op de energierekening en autobrandstoffen te verlagen. De coalitie wil nu geen geld vermorsen, voor het geval de klap later nog groter wordt. Op aandringen van de Tweede Kamer onderzoekt het kabinet wel welke steunmaatregelen het klaar kan zetten.   

Dat die nodig zijn, is duidelijk. Mensen met lagere inkomens zijn kwetsbaar voor hoge energieprijzen. Vaak ook omdat ze geen kant op kunnen: een elektrische auto is te duur, isoleren moet de huurbaas doen. Maar steun aan iedereen door bijvoorbeeld de accijns op benzine te verlagen is niet zinnig. Een groot deel van die miljarden belandt bij mensen met hoge inkomens.

En hoge energieprijzen hebben óók nut: ze zetten mensen en bedrijven aan te verduurzamen. Er is nu al een run op warmtepompen, zonnepanelen en thuisbatterijen, meldt Het Financieele Dagblad. Geef mensen met lage inkomens dus liever directe inkomenssteun en laat de energieprijzen hun werk doen.

Nederland levert door hoge energieprijzen welvaart in. Die knauw wegpoetsen, is onmogelijk. Elke vorm van hulp is een herverdeling van geld. Iemand betaalt: nu of, als de staatsschuld oploopt, in de toekomst.

Twee soorten partijen

Je kan de Tweede Kamer verdelen in twee soorten partijen. Partijen die moord en brand schreeuwen (JA21, PVV, SP, FVD, PVV, Groep Markuszower, BBB): er moet nú compensatie komen, de accijns nú omlaag. En partijen die zoeken naar de beste manier om zwaar getroffen burgers en bedrijven te stutten. „Als politici hier de belofte doen dat het volgende week allemaal beter is, dat is gewoon niet waar”, zei Jesse Klaver van Progressief Nederland (tot voor kort GroenLinks-PvdA).

Ik dacht, kijkend naar het debat in de Kamer: de kans is groot dat we vaker te maken krijgen met schokken. Grote landen worden agressiever. Het klimaat verandert. De jaren dat het geld kwam aanwaaien lijken voorbij. Overheden betalen weer hogere rentes over hun schulden, en moeten meer uitgeven aan defensie, economische autonomie en vergrijzing.

Om schokken goed te doorstaan hebben we een andere instelling nodig. Nederlandse beleidsmakers hebben de neiging om dreigingen te bagatelliseren, constateerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in 2022. Dat leidt in een later stadium tot paniekbeleid. Maar onmiddellijk moord en brand schreeuwen en eisen dat de overheid iedereen compenseert, maakt Nederland ook niet weerbaar. Vergeet niet dat de coronacrisis en de energiecrisis ons ook iets hoopgevends leerden: de samenleving bleek, met hulp van de overheid, geen weerloos slachtoffer maar veerkrachtig.