Vol idealen keerde Chan Santokhi terug naar Suriname, maar als president toonde hij eigenzinnige trekken

Wie politiechef Chan Santokhi in de jaren negentig op zijn bureau in Paramaribo bezocht, betrad een soort bunker, gepantserde ramen met tralies ervoor. Als gevreesd drugsbestrijder werd hij van vele kanten bedreigd, waarbij ook schoten waren gelost op het bureau.

Aan de muur hingen buitenlandse oorkondes als erkenning voor zijn verdiensten in de internationale drugsbestrijding. Suriname was in de greep van een cocaïnemaffia, waarin toenmalig oud-dictator Desi Bouterse een leidende rol speelde. Santokhi droeg in niet geringe mate bij aan de uiteindelijke veroordeling van Bouterse in 1999 tot elf jaar cel, bij verstek in Nederland.

Het leverde hem de bijnaam The sheriff op. Die titel dankte hij aan diezelfde Bouterse, de man die in later jaren ook in de politiek zijn grootste tegenstander zou worden. In 2020 bekroonde Santokhi zijn carrière met het presidentschap van Suriname, waarbij hij zijn eeuwige rivaal ruim versloeg.

Santokhi overleed maandag 30 maart op 67-jarige leeftijd in ziekenhuis in Paramaribo, nadat hij volgens berichten in Surinaamse media thuis in Lelydorp onwel was geworden.

Nauwelijks een verrassing

Chandrikapersad Santokhi werd op 3 februari 1959 in Lelydorp geboren als jongste in een gezin van negen kinderen, zijn vader was landbouwer en havenwerker, zijn moeder werkte als winkelbediende. Na de middelbare school studeerde Santokhi tussen 1978 en 1982 aan de politieacademie in Apeldoorn, met een beurs van de Surinaamse overheid. Dat hij in 1982 naar Suriname terugkeerde, was een bewuste persoonlijke keus voor Suriname. En niet zonder risico.

Het land was na Bouterses coup in 1980 afgegleden naar een militaire dictatuur, waarin het voor de politie moeilijk was goed te functioneren. In 1989 werd Santokhi hoofd van de landelijke recherche, in 1991 commissaris en tevens hoofd van de justitiële dienst van het korps. Het was in die jaren dat hij een reputatie als crimefighter opbouwde, wat hem nadien ook zou helpen carrière te maken in de Surinaamse politiek.

Het was dan ook nauwelijks een verrassing dat Santokhi in 2005 namens de VHP (Vooruitstrevende Hervormingspartij) minister van Justitie en Politie werd in het kabinet van president Ronald Venetiaan. Hij maakte in die functie het Decembermoordenproces mogelijk, waarin Bouterse hoofdverdachte was voor de moord op vijftien opposanten in 1982. „Dit is mijn missie, dit kleine Suriname is een rechtsstaat, dat moeten we de wereld laten zien”, zei hij hierover in 2007 tegen NRC.

Lees ook

‘Dit is mijn missie’

Santokhi’s politieke ambities groeiden tijdens dat ministerschap. „Ik ben beschikbaar voor het Surinaamse volk, ongeacht de positie.” Dat klonk al wat presidentieel. Maar bij de VHP speelde Santokhi op dat moment nog een bescheiden rol. In die sterk hiërarchische partij maakte de oude garde nog altijd de dienst uit. Dat Santokhi ondanks een bescheiden positie op de kandidatenlijst voor de parlementsverkiezingen van 2010 na Bouterse de meeste stemmen haalde, was een beloning voor wat hij in voorgaande jaren vooral op gebied van veiligheid had gedaan. Volgens een internationale lijst over het aantal moorden per honderdduizend inwoners was Suriname het veiligste land van de regio.

Tijdens de verkiezingscampagne van 2010 liet Bouterse geregeld Bob Marley’s I shot the sheriff draaien, waarop hij dan heupwiegend meebewoog. Het verhoogde alleen maar Santokhi’s populariteit.

Politiek rivalen Desi Bouterse, toen president, en Santokhi schudden elkaar de hand in 2013.

Foto Pieter Van Maele/ANP

Een teleurgestelde Santokhi

Het presidentschap was op dat moment nog een brug te ver. Die positie werd veroverd door Bouterse met zijn NDP (Nationaal Democratische Partij). Wel werd Santokhi eind 2010 gekozen tot voorzitter van de Inter-Amerikaanse Commissie voor drugsbestrijding CICAD. Toen Santokhi enkele jaren later, in 2014, als oppositieleider het State Department bezocht, verklaarde een Amerikaanse onderminister dat hij „een regering met Santokhi’s partij” zou verwelkomen „als betrouwbare partner”. In de verkiezingscampagne van een jaar later kon Santokhi zich voor het eerst manifesteren als een geloofwaardige presidentskandidaat. Met een sheriffhoed op het hoofd gebruikte hij zijn bijnaam als geuzennaam. Uiteindelijk werd Bouterse in 2015 toch weer gekozen voor een tweede termijn.

Een teleurgestelde Santokhi liet intern weten dat hij het een volgende keer anders zou aanpakken. De VHP zou voortaan alleen de verkiezingen moeten ingaan en niet meer zoals bij eerdere verkiezingen in een ‘front’ met andere partijen. Tegelijk wist hij dat de VHP af moest van het sterke Hindostaanse stempel en meer multi-etnisch moest worden, ook bij de kandidaatstellingen voor het parlement. Door interne hervormingen slaagde Santokhi met de VHP daarin. Ook Creolen, Marrons, Javanen, Chinezen en ‘moksi’s’ lieten zich zien in het partijcentrum De Olifant.

Als president van Suriname arriveert Chan Santokhi met zijn vrouw Mellisa voor een diner in Los Angeles, 9 juni 2022.

Foto Caroline Brehman/EPA

„Kijk om je heen, hier zie je het echte Suriname. De diversiteit aan mensen van jong en oud is hier vertegenwoordigd”, zei Santokhi toen tegen NRC. Op 13 juli 2020 werd Santokhi door de Nationale Assemblee bij acclamatie gekozen tot president. De Surinaamse bevolking had genoeg van het wanbeleid en de corruptie van de regering-Bouterse die het land aan de rand van de afgrond had gebracht. Zeven dagen na zijn verkiezing trad Santokhi in het huwelijk met jurist Mellisa Seenacherry.

Lees ook

Chan Santokhi, de ‘sheriff' die het tot president kan schoppen

De nieuwe president beloofde in ruil voor vertrouwen aan de Surinamers een prachtig land te schenken. Maar met de desastreuze economische erfenis die hij van Bouterse overnam – een staatsschuld van zo’n 4 miljard Amerikaanse dollar – stond hij voor een uiterst moeilijke opdracht. Alleen met hulp van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) kon Suriname een bankroet voorkomen. Hij slaagde erin de inflatie te beperken en de economie te stabiliseren. Maar bezuinigingen, zoals het afbouwen van energiesubsidies, raakten de gewone Surinamer hard. En het door vriendjespolitiek veel te grote, corrupte en slecht functionerende overheidsapparaat was niet in staat adequaat armoedebeleid te voeren.

Tijdens een ontmoeting in 2021 met toenmalig premier Mark Rutte in Den Haag.

Foto Patrick van Katwijk/Getty Images

Ook maakte Santokhi al aan begin van zijn termijn een alom bekritiseerde fout door zijn echtgenote te benoemen in de raad van commissarissen van Staatsolie, nadat hij eerder juist het beleid van ‘familly and friends‘ van Bouterse had bekritiseerd. En de VHP werkte samen in coalitie met de Marronpartij ABOP, die vooral uitblonk door vriendjespolitiek.

Bovendien vertoonde Santokhi in zijn functie eigenzinnige trekken, die ook mensen die hem goed kenden niet bij hem hadden waargenomen. De overwegend Creoolse partij NPS, met een reputatie van goed bestuur, stapte na enkele jaren uit de coalitie omdat ze zich nauwelijks serieus genomen voelde. Santokhi beloofde het volk meermalen verlichting, maar kon dat uiteindelijk niet waarmaken. Na een nieuwjaarsrede in 2023, waarin hij opnieuw beloftes deed, kwamen er in februari demonstraties, die uitliepen op een bestorming van het parlement, plundering van benzinestations en winkels. Daaronder waren dezelfde mensen die ook tegen het wanbeleid van Bouterse hadden gedemonstreerd.

Een nieuwe smet

Er kwam kritiek dat Santokhi te veel zou reizen. In Paramaribo liet hij zich geregeld in een colonne dure auto’s met gillende sirenes vervoeren, wat bij velen steeds meer weerstand wekte. Dat Santokhi in 2024 aan Surinamers alvast een voorschot gaf op te verwachten uit olie, die was gevonden voor de Surinaamse kust, hielp ook niet meer. Schrijver van het boek Chan, we gaan Suriname redden, Ashwin Ramcharan concludeerde: „Santokhi heeft een metamorfose ondergaan vanaf het moment dat hij president is geworden. Hij kan niet goed met macht omgaan.”

Santokhi maakte in eind 2023 als president nog mee dat Bouterse in hoger beroep definitief tot twintig jaar werd veroordeeld voor de Decembermoorden. Maar in de cel belandde Bouterse niet, want hij vluchtte na het vonnis. Dat zagen sommigen als een nieuwe smet op Santokhi’s blazoen. Korte tijd later overleed Santokhi’s eeuwige rivaal.

Ook veel critici zijn van mening dat Santokhi een gouden kans heeft gemist om zijn lange carrière te bekronen met een succesvol presidentschap. Santokhi laat een vrouw en twee kinderen achter.

Met medewerking van Nina Jurna.