Waar door het winnen van zeldzame aardmetalen het land uitdroogt, bouwt kunstenaar Tomás Saraceno aan een hemels droomlandschap

Op dit moment, as we speak, bouwt Tomás Saraceno in Argentinë aan een gigantisch land art-kunstwerk, dat bijna uit elkaar barst van ambitie. En we moeten er, wat hem betreft, allemaal naartoe. The Sanctuary of Water is groot, het is hemels, het is een uitzichtpunt, het moet de levens van vele duizenden mensen gaan veranderen door heel veel toeristen te trekken naar de prachtige, afgelegen, zoutvelden – de Salinas Grandes. Geld binnenbrengen en zo de inheemse bevolking steunen – in hun strijd tegen de winning van lithium, voor het behoud van hun water. En uiteindelijk moet het hun leefgebied veiligstellen, tegen de oprukkende krachten van het grootkapitaal, maar ook tegen de uitwassen van de zogenaamde ‘groene transitie’.

Saraceno bouwt, kortom, aan een kunstwerk dat een gemeenschap moet redden. Maar kun je dat wel van een kunstwerk vragen?

De komende tijd toont de Argentijnse kunstenaar Saraceno (1973) in het Haus der Kunst in München op nogal spectaculaire manier de plannen, die hij ontwikkelde, samen met de elf stammen die wonen op de Salinas Grandes. Die plannen zijn als een droom, een luchtspiegeling – letterlijk. De tentoonstelling opent met Towards the Sanctuary of Water: een overweldigende installatie die nog het meest lijkt op een uit zijn krachten gegroeid planetarium. Alles is er zwart-wit-grijs, er draaien projecties, er kinken onaardse geluiden, en vooral: in de centrale hal van het Haus der Kunst zweven 23 planeten en planetoïden, van glas, van folie, van staal. Die hal, overigens, met een oppervlakte van 800 vierkante meter en 12 meter hoogte een van de grootste tentoonstellingszalen in Europa, werd tussen 1933 en 1937 gebouwd in opdracht van Adolf Hitler om Arische kunst te promoten – over idealisme gesproken. Het planetenstelsel wordt weerspiegeld in een vloer-vullende waterbak, waardoor het geheel twee keer zo groot lijkt. Je betreedt een planetenstelsel bij nacht. Een universum in negatief.

Maar dat is slechts de opmaat voor het echte werk in de volgende zalen. Hier wordt de toeschouwer meegenomen, en vooral: verleid voor The Sanctuary of Water. Maar dat is ook lastig. Want hoe maak je mensen warm voor een idealistisch project dat in volle uitvoering verkeert? Tienduizend kilometer verderop? Saraceno’s antwoord is duidelijk: door een combinatie van verleiding en activisme. Juist in de zomer waarin Europa kampt met het grootste watertekort aller tijden, komt hij met een kunstwerk dat gaat over het misbruik van water. Maar het werk gaat over veel meer. Over het verlangen van veel mensen in de kunstwereld om bij te dragen aan een betere wereld. Een nieuwe, grootse toevoeging aan de traditie van de land art. En, bijna tegenstrijdig, over het verlangen van veel mensen naar grootste ervaringen die hun leven boven dat van anderen uittillen. The Sanctuary of Water heeft het allemaal.

Het initiatief om Saraceno te vragen kwam van Red Atacama, een verbond van elf lokale gemeenschappen die wonen op de Salinas Grandes. Saraceno is geboren in Argentinië, vluchtte in 1976 met zijn familie naar Italië omdat zijn vader werd bedreigd door de toenmalige dictatuur. Uiteindelijk belandde hij in Berlijn, waar hij zich de afgelopen twee decennia ontwikkelde tot een kunstenaar die zijn fascinatie voor natuurkunde en biologie omzet in grote, ambitieuze installaties waarbij een toenemend verlangen zichtbaar wordt een bijdrage te leveren aan de maatschappij – Saraceno is een soort Olafur Eliasson voor gevorderden. Hij deed onder andere onderzoek naar de manier waarop spinnen hun webben bouwen en baseerde daarop een serie complexe touwsculpturen, die ook in het Haus der Kunst te zien zijn. Hij bedacht het concept van zogenaamde ‘Cloud Cities’, bewoonbare ‘mini-planeten’ die zweven in de lucht en in het verlengde daarvan richtte hij de zogenaamde Aerocene-foundation op, waarmee hij vliegen op zonne-energie wil stimuleren. In 2020 slaagde Saraceno erin, samen met de piloot Leticia Noemi Márquez, om boven de Salinas Grandes een ballonvlucht te laten plaatsvinden die, zo vermeldt hij altijd trots, 32 wereldrecords brak en kan worden beschouwd als „de meest duurzame vlucht in de geschiedenis van de luchtvaart”.

Tomás Saraceno, ‘endless big’, 2006.

Foto Studio Tomás Saraceno

Midden in de eeuwigheid

Saraceno maakte kennis met de Salinas Grandes toen hij op zijn achttiende een vriend in de omgeving bezocht. Daar werd hij geraakt door een bijzonder aspect van de zoutvlaktes: doordat ze spierwit zijn, en hard, blijft er tijdens het regenseizoen een dun laagje water op staan, waarop je kunt lopen en rijden, maar dat óók de hemel perfect weerspiegelt. Daardoor, zoals Saraceno lyrisch beschrijft, verdwijnt, staand op de Salinas Grandes, elk besef van ruimte: boven wordt onder, de horizon is niet meer te zien, als nietige eenling word je door de elementen opgenomen – een hemels verzwelgen. En nog sterker: toen Saraceno in 2004 deze ervaring wilde gaan filmen, kwam hij erachter dat ’s nachts het effect nog veel spectaculairder is: dan weerspiegelt het zoutmeer niet de lucht, maar de maan en de sterren en het uitspansel. En sta je midden in de eeuwigheid.

Een echte, mondiale, unieke ervaring. En unieke ervaringen zijn begerenswaardig – die bieden geld, en macht.

Saraceno zal daaraan hebben gedacht toen de bewoners van Salinas Grandes hem, in nood, benaderden. De Salinas Grandes vormen onderdeel van de zogenaamde lithium-driehoek: die ligt tussen Bolivia, Chili en Argentinië en er bevindt zich (naar schatting) meer dan 50 procent van de wereldwijde lithiumvoorraad. Lithium is het nieuwe goud, als noodzakelijke grondstof voor elektrische auto’s en energieopslag. Dit geeft in de lithium-gebieden grote spanningen. Aan de ene kant zien lokale bewoners, die al eeuwen leven in grote armoede, de kans om geld te verdienen. Daarbij worden ze aangemoedigd door, in dit geval, de Argentijnse overheid, die onder aanvoering van president Milei een radicaal economisch hervormingsplan doorvoert om de Argentijnse economie, die volkomen naar de knoppen was, er bovenop te helpen – waarbij het milieu ergens diep onderaan de prioriteitenlijst bungelt.

Daar pal tegenover staat het deel van de inheemse bevolking dat Saraceno benaderde: die zien hoe hun grond, hun land, waar ze al tienduizend jaar wonen, op koloniale wijze wordt leeggeroofd, met toestemming van ‘hun’ overheid. De inwoners hebben nauwelijks profijt van de winning: het grootste deel van het werk wordt verricht door machines en de inkomsten verdwijnen naar grote bedrijven in het westen en in China. Maar het is wel hun land dat wordt vernield en vervuild.

Volgens de berekeningen die Saraceno geeft, kost het winnen van 1 ton lithium twee miljoen liter water – dat deels verdampt en wegvloeit, deels zo wordt vervuild dat het landschap onherstelbaar wordt beschadigd. Voor de inwoners van de Salinas Grandes betekent dit dus niet alleen dat waardevolle grondstoffen onder hun leefgebied vandaan worden getrokken zonder dat ze daar zelf baat bij hebben, maar vooral dat hun land steeds onleefbaarder wordt en er steeds nijpender watertekorten ontstaan – hoeveel impact dát heeft kunnen we ons, hier in West-Europa, sinds deze zomer steeds beter voorstellen.

Lees ook

Het is het laatste water van de bevolking, maar de mijnen hebben onlesbare dorst

Samen met Saraceno bedachten ze zo The Sanctuary of Water: een ongewoon ambitieus kunstwerk op de Salinas Grandes dat high art en immersive experience combineert en tegelijk optimaal gebruikmaakt van de unieke eigenschappen van het gebied – van het zout, het water, het licht, de weerspiegeling. The Sanctuary of Water bestaat uit vier gigantische, sneeuwwitte, halve bollen, de grootste zo’n twaalf meter hoog, die midden op de zoutvlakte liggen. De halve bollen zijn geïnspireerd op zogenaamde Apetcha’s, collectieve steenstapels in het Argentijnse landschap waaraan iedere passant zijn ‘steentje bij kan dragen’. Die collectiviteit wordt in dit geval gesymboliseerd doordat de bewoners van Red Atacama, ervaren zoutbeheerders, de enorme bollen zelf gaan bouwen uit het zout dat ze zelf in 11.900 blokken uit de aarde snijden. Daarmee brengen ze allerlei symbolische gestes bij elkaar. Zo laten ze de kracht en de mogelijkheden van het zout zien.

Tomás Saraceno: Salinas Grandes, in het noorden van Argentinië, 2026.

Foto Studio Tomás Saraceno

En ze geven een nieuwe draai aan de westerse traditie van Land Art: waar kunstenaars als Robert Smithson (Spiral Jetty), Walter De Maria (Lightning Field) en James Turrell (Roden Crater) het landschap vooral gebruiken als decor voor hun hoogstpersoonlijke ingrepen, zonder zich druk te maken om de geschiedenis en de culturele betekenis ervan, is Sanctuary of Water juist diep geworteld in de cultuur en plek waar het staat. Gebouwd door de bewoners, in de geest van hun cultuur, vol verwijzingen naar hun geschiedenis en de manier waarop zij met de natuur omgaan. En, nog belangrijker: met dit werk hopen ze die cultuur, dat verleden, een nieuwe betekenis te geven. Een nieuwe toekomst. Want dat is de kern van The Sanctuary of Water-ervaring: als de omstandigheden het toelaten spiegelt de zoutvlakte de halve bollen tot hele planeten, en word je daar, als toeschouwer, volledig omringd door lucht, wolken en vooral door de illusie van de grootste, witte futuristische planeten die om je heen zweven. Ongerepte, hemelse lichamen. Een universum als een toekomstvisioen.

En nu weet ik niet hoe het met u is, beste lezer, maar ik wil daar best naartoe. Heel graag, stiekem, eigenlijk.

De angel van dit project

Dát is de kern van The Sanctuary of Water: door het collectief vervaardigen van dit kunstwerk en door de unieke beleving die het gaat opleveren, eigenen de bewoners van Red Atacama zich hun eigen grond weer toe. Door de kracht te tonen van hun landschap, en de schoonheid, laten ze zien wat er door de lithium-winning allemaal dreigt te verdwijnen. En als ze erin slagen kunstliefhebbers van over de hele wereld te verleiden om The Sanctuary of Water te komen ervaren, kunnen ze steeds meer mensen tonen hoe precair hun situatie is, verwerven ze mondiale steun voor hun zaak én kunnen ze zelf een zelfstandig leven opbouwen uit de inkomsten die deze bezoekers met zich meebrengen.

Tegelijk zit daar ook de angel van dit project. Om de Salinas Grandes te kunnen redden, moeten er op andere delen van de aarde extra offers worden gebracht. Extra vliegtuigkilometers, extra consumptie, de extra druk die de (mogelijke vele duizenden) bezoekers op de natuur van de zoutvlaktes gaan leggen – je ziet de Tesla’s al rijden, in colonne, richting The Sanctuary of Water. Is dat echt de bedoeling? Hoe prachtig The Sanctuary of Water ook lijkt te worden, hoe enorm verleidelijk, het is spijtig dat het project ook een nieuwe deelnemer wordt in de strijd om de schaarse aardse middelen – een nieuwe verleiding in een wereld die toch al zo vol verleidingen zit. Is deze beter dan andere? Is de ene vliegtuigkilometer moreel superieur aan de andere? Zijn dat zaken die we ons moeten afvragen?

Maar je wéét dat het project een grote kans van slagen heeft, juist omdat het perfect aansluit bij het verlangen van veel moderne consumenten: er is kunst, er is een goed doel en het biedt een ervaring die écht nergens anders valt te beleven. Dat Saraceno en de inwoners van de Salines Grandes zich daarmee ook werpen in die strijd van het mondiale consumentisme zou je cynisch kunnen noemen, maar je kunt ook denken: heel goed dat de kunst terugslaat. Haar eigen plek en macht en kracht in de samenleving claimt. Dromen die werkelijkheid kunnen worden.