Wat zegt de naam PRO over de nieuwe linkse fusiepartij?

Een nieuwe naam, een nieuwe identiteit. Met de keuze voor de naam Progressief Nederland, kortweg PRO, omarmt de aanstaande fusiepartij van GroenLinks en PvdA voluit het progressivisme. Maar de partij doet ook ergens afstand van: de partij is progressief, maar niet langer links.

Daar zit meer achter dan alleen een nieuwe naam. De PvdA én GroenLinks noemden zichzelf sinds hun oprichting, in respectievelijk 1946 en 1990, een linkse partij. Nu lijkt het woord verdwenen. In het ‘progressief pleidooi’, het startdocument van PRO, is nog maar één voorzichtige verwijzing te vinden: „We blijven staan waar we horen te staan: trots links van het midden.” Links van het midden, dat klinkt toch anders dan links.

Nu is ‘links’ een beladen term in de Nederlandse politiek geworden. Dat begon al aan het begin van deze eeuw, toen Pim Fortuyn populariteit kreeg met zijn kritiek op de ‘linkse kerk’. Hij doelde daarmee op een culturele elite die zich had vervreemd van de samenleving, en die vooral in het eigen gelijk was gaan geloven. In de jaren na de moord op Fortuyn bleef ‘links’ een problematische term voor PvdA’ers en GroenLinksers.

Links

‘Links’, zei lijsttrekker Frans Timmermans vorig jaar nog tegen NRC, is „een scheldwoord” geworden. Die negatieve lading werd door de jaren heen wel langzaam minder, zei hij. „Maar dat kiezers ook zeggen: ‘en nu is links aan de beurt’, daar moeten we nog voor knokken. Zo ver zijn we nog niet.”

Steeds vaker hoorde je niet ‘links’ maar ‘progressief’. Die woorden betekenen alleen niet hetzelfde. Definities staan niet vast, maar grofweg staat ‘links’ in Nederland voor sociaal-economische gelijkheid, een grote overheid en een streven naar herverdeling. ‘Progressief’ is breder: die term verwijst traditioneel meer naar een drang tot vernieuwing, naar het breken van oude machtsstructuren of sociale verandering — het tegendeel van conservatief.

Je kunt ook zeggen: ‘links’ staat voor een politiek einddoel (herverdeling), ‘progressief’ is meer een mentaliteit (veranderingsgezind zijn).

En hoewel de begrippen in de Nederlandse context door elkaar lopen, zou je de SP dus een linkse partij kunnen noemen, maar minder snel een progressieve. Sommige linkse partijen zijn gericht op behoud, bijvoorbeeld van rechten van werkenden (SP) of culturele thema’s (Denk).

Volt en D66 zijn weer eerder progressief dan links: cultureel vooruitstrevend, economisch wat behoudender. Bij die partijen is chagrijn te horen over de naamkeuze van PRO. Daar is het gevoel dat zij de ware progressieven zijn, en dat PRO hun wereldbeeld heeft afgepakt, in ieder geval in naam.

PvdA en GroenLinks hebben traditioneel linkse én progressieve elementen in zich. Dat maakt de keuze voor de naam PRO interessant, want wat gebeurt er met hun linkse ideeën als ze zo nadrukkelijk het progressivisme omarmen?

Progressief

Deze discussie is niet nieuw. In de late jaren zestig kwam het begrip ‘progressief’ snel op aan de linkerflank. Vernieuwers binnen de PvdA, verenigd in de beweging Nieuw Links, noemden zich graag zo. Ze wilden de PvdA radicaler maken, de partij moest meer aansluiting vinden bij de revolutionaire tijdgeest, vonden ze. De PvdA, steeds meer onder invloed van Nieuw Links, sloot in 1972 met D66 en de PPR (een voorloper van GroenLinks) als ‘progressieve drie’ een gezamenlijk politiek programma: Keerpunt ’72. Een jaar later trad het eerste (en laatste) progressieve kabinet-Den Uyl aan.

Maar zoals ‘links’ een besmette term werd in deze eeuw, werd de term ‘progressief’ dat in de jaren zeventig. Het begrip ging steeds meer staan voor politiek correct. D66 nam afstand van de progressieve idealen en koos onder partijleider Jan Terlouw als ‘redelijk alternatief’ voor een middenkoers. Voor de musical Foxtrot (1977) dichtte Annie M.G. Schmidt: De misdaad die neemt toe/ Maar fluister ’t alsjeblieft/ Want wie het hardop zegt/ Die is niet progressief.

Beide begrippen hebben een andere geschiedenis, hoewel ze beide stammen uit de Verlichting. De term ‘links’ werd gebruikt in het Frankrijk na de Franse Revolutie, toen hervormingsgezinden aan de linkerzijde van de voorzitter in de Assemblée Nationale terechtkwamen, en de koningsgezinden juist aan de rechterzijde.

‘Progressief’ kwam vooral aan het einde van de negentiende eeuw in de Verenigde Staten op als politieke factor. Er was veel steun onder kiezers voor grote sociale hervormingen, zoals een algemeen kiesrecht. Oud-president Theodore Roosevelt deed in 1912 namens zijn pas opgerichte Progressieve Partij mee aan de presidentsverkiezingen, hij verloor van de Democraat Woodrow Wilson.

‘Links’ is van oudsher geen populaire term in de Verenigde Staten. De meeste Democraten noemen zichzelf ook niet zo. ‘Progressief’ is vaak synoniem voor de mainstream van de Democratische Partij. Het zijn de radicale stemmen die zichzelf de laatste jaren steeds gretiger ‘links’ of ‘democratisch socialist’ noemen.

Sanders en Mamdani

Senator Bernie Sanders en de New Yorkse burgemeester Zohran Mamdani leggen in hun campagnes ook veel nadruk op klassieke linkse thema’s als sociaal-economische gelijkheid. Hoewel veel GroenLinks-PvdA’ers onder de indruk zijn van de boodschap én strategie van Sanders en Mamdani, kiezen ze voor een andere identiteit.

Wat dat betekent voor de standpunten van PRO is nog niet duidelijk. Het startdocument doet daar geen grote uitspraken over. En de gezamenlijke ideologie, uitgewerkt door de twee wetenschappelijke bureaus, zit nog in de concept-fase. Dat document beschrijft hoe „de progressieve strijd voor meer individuele vrijheid, zelfexpressie en zeggenschap” van de jaren zestig is veranderd in steeds meer onderlinge concurrentie tussen burgers. Maar het document geeft geen antwoord op de vraag wat de nieuwe partij moet zijn: links, progressief of allebei.