Zeldzaam hard bewijs voor de Pest van Justinianus gevonden in Jerash

Een team van onderzoekers heeft in de Jordaanse stad Jerash een massagraf onderzocht dat teruggaat tot de tijd van de Pest van Justinianus, ongeveer 1500 jaar geleden.

In het massagraf liggen ongeveer 230 mensen. Het is volgens de onderzoekers de eerste plek in de regio waar de aanwezigheid van de pestbacterie Yersinia pestis in een massagraf met zowel archeologie als met DNA-bewijs overtuigend is bevestigd. Het onderzoek staat in Journal of Archaeological Science en is geleid door Rays H. Y. Jiang van de University of South Florida. Het team bestudeerde niet alleen de ziekteverwekker, maar vooral ook de mensen die stierven en de omstandigheden waarin zij werden begraven.

“We wilden verder gaan dan alleen het herkennen van de ziektekiem,” zegt Jiang. “We wilden kijken naar de mensen: wie waren ze, hoe leefden ze, en hoe zag sterven tijdens een pandemie er vroeger uit.”

Belangrijk en kwetsbaar

Jerash (voorheen ook wel Gerasa genoemd) lag in de Levant en was in de zesde en vroege zevende eeuw een levendige provinciale stad in het Byzantijnse Rijk. De stad stond in verbinding met handelsroutes richting onder meer Egypte, Syrië en Anatolië.

Die verbindingen maakten Jerash rijk en belangrijk, maar konden in crisistijd ook een nadeel zijn. Ziekten reizen immers mee met mensen, goederen en dieren. Uit de studie blijkt dat Jerash daardoor zwaar is geraakt: rond de derde eeuw na Christus woonde er ongeveer 25.000 mensen, tegen het einde van de zesde eeuw was dat gedaald naar zo’n 10.000 inwoners.

Leestip: De pest greep in de 17e eeuw vier keer sneller om zich heen dan 300 jaar eerder

Het massagraf werd gevonden nabij de hippodroom van Jerash. De manier waarop de lichamen zijn neergelegd is opvallend: een dichte, gelaagde stapeling van slachtoffers, zonder de aanwezigheid van duidelijke begrafenisrituelen. Ook zijn er geen aanwijzingen voor geweld gevonden. Volgens het onderzoek wijst dat op een situatie waarin mensen snel moesten handelen, bijvoorbeeld tijdens een plotselinge sterftegolf. De onderzoekers beschrijven het als één begrafenisgebeurtenis: honderden doden die binnen enkele dagen zijn begraven.

Enkele uitbraak

Om zeker te weten of dit met de Pest van Justinianus te maken had gebruikten de onderzoekers meerdere technieken. Ten eerste keken ze naar de archeologische context: waar lagen de lichamen precies, hoe waren ze bedekt, en wat zegt dat over de snelheid van begraven? Daarnaast deden ze DNA-onderzoek.

In eerdere studies van hetzelfde onderzoeksteam werd al de bacterie Yersinia pestis gevonden, de bekende veroorzaker van de builenpest en de zwarte dood. In de nieuwe studie wordt dat beeld verder ingevuld met extra biologische gegevens. Het DNA wijst op de aanwezigheid van een uniforme stam van de bacterie. Dat is belangrijk, omdat het wijst op het plaatsvinden van een enkele uitbraak die in korte tijd veel slachtoffers maakte.

Ook voerden de onderzoekers een isotopenonderzoek uit. Isotopen kunnen iets vertellen over iemands voeding en de omgeving waarin iemand opgroeide. De koolstof- en stikstofisotopen in het botcollageen wijzen op een dieet dat past bij de tijd en de regio, met voedselbronnen die in het Midden-Oosten veel voorkomen.

De zuurstofisotopen in het tandglazuur lieten echter een veel grotere variatie zien dan gebruikelijk is voor de regio. Die zuurstofisotopen kunnen laten zien dat slachtoffers onderling in verschillende omgevingen zijn opgegroeid. Dat inzicht laat zien dat niet alle slachtoffers oorspronkelijk uit Jerash komen, maar dat sommigen uit andere gebieden naar Jerash zijn getrokken.

Hard bewijs

Daarmee helpt het massagraf van Jerash met het oplossen van een groot vraagstuk. Veel historische bronnen beschrijven de Pest van Justinianus als een ramp die door het Byzantijnse rijk trok. Bij veel massagraven uit die periode was er sprake van onzekerheid, omdat niet hard bewezen kon worden dat de pestbacterie verantwoordelijk was. Bij het massagraf van Jerash is dat anders: daar is niet alleen de aanwezigheid van de pestbacterie bewezen, maar ook waar de slachtoffers ongeveer vandaan kwamen.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook De gevreesde ‘Zwarte Dood’ maakte tijdens de middeleeuwen veel slachtoffers, maar dat was niet eens de eerste keer dat de pest in Europa huishield en 4000 jaar oude pestbacterie in schapenbotten werpt nieuw licht op verspreiding . Of lees dit artikel: Luizen blijken verrassend goed in staat om de pest over te dragen .

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!