Zo duurzaam is koffiecupjes recyclen niet, maar het alternatief is ook niet perfect

Het is een dinsdagochtend eind januari op Station ‘s-Hertogenbosch. Tussen de kaartautomaten ligt een gele loper uitgerold. Voorbijgangers kunnen er ‘capsulewerpen’: cupjes in een afvalbak proberen te mikken. De prijs als het lukt: een kopje koffie.

De reclames en posters zijn moeilijk te missen. Sinds 1 januari mogen koffiecupjes worden weggegooid bij het Plastic Metaal en Drankenkarton-afval (pmd) om te worden gerecycled. Achter de campagne zitten grote koffiereuzen als JDE, Nespresso en Nestlé.

Cupjes wegen – als je enkel het aluminium meetelt – maar 1 gram, maar omdat we er samen jaarlijks 1,9 miljard kopjes mee zetten is het een aardige stroom afval. Recycling is altijd goed, zou je zeggen, toch is de campagne opvallend.

Een paar jaar geleden leek het koffiecupje een heel ander lot beschoren. De Europese Commissie stelde in een nieuwe verpakkingsrichtlijn voor om plastic of aluminium cupjes te verbieden. Wat is er in de tussentijd gebeurd? En is deze uitkomst nou het meest duurzaam?

Composteerbare cupjes

Bart Dingjan van De Koffiejongens kan het zich nog scherp herinneren. Zijn bedrijf maakt sinds 2020 biologische koffie in composteerbare cupjes van planten, cupjes die in ‘gewone’ Nespresso-machines passen. Toen er een Europees verbod op aluminium en plastic cupjes in de lucht hing, waren de journalisten niet weg te slaan bij zijn bedrijf. Zouden alle grote koffiemerken nu zijn composteerbare cupje achternagaan?

Het leek er wel op. Zelfs koffiereus Nespresso begon composteerbare cupjes aan te bieden. De Koffiejongens stuurde Nespresso een taart – die onbeantwoord bleef.

De productie van aluminium kost ontzettend veel energie, kolen en gas zijn nog steeds de belangrijkste energiebronnen

Afstappen van aluminium en plastic klinkt logisch. Bijna driekwart van de cupjes is gemaakt met aluminium. Voor de productie van aluminium is veel ruimte nodig (bij het delven van bauxieterts). Ook kost het productieproces ontzettend veel energie, veelal opgewekt met kolen en gas.

Maar, Dingjan had buiten de gevestigde koffie-industrie gerekend. Rond de verpakkingsrichtlijn kwam een grote lobby op gang, en in de uiteindelijke richtlijn was het verbod op aluminium of plastic cupjes verdwenen. Wel zouden de cupjes als officiële verpakking mee gaan tellen. Dat betekent dat producenten vanaf 2027 moeten gaan meebetalen aan de afvalfase en recycling moeten stimuleren.

Overstappen op een nieuw materiaal was te ingrijpend geweest voor de gevestigde industrie, zo is de inschatting van Dingjan. „Er staan fabrieken waar miljarden cups per jaar worden gemaakt. Nieuwe research en development op composteerbare cups, nieuwe productiemachines – als dat allemaal niet hoeft, is het mooi meegenomen.”

Bang voor verwarring bij consument

Een teleurstelling is het wel, want Dingjan had gehoopt dat alle koffiemerken zouden overstappen op composteerbare cupjes. Compostbedrijven zijn echter bang voor verwarring bij de consument. Zo mogen weliswaar sinds 2023 koffiepads en theezakjes (inclusief label en touwtje) bij het gft-afval, maar dat mocht pas nadat alle grote producenten sámen waren overgestapt op composteerbare verpakkingen.

Nu mogen de composteerbare koffiecupjes van De Koffiejongens en andere merken niet bij het gft-afval worden gegooid. Wel op de eigen composthoop, maar anders bij het restafval – in tegenstelling tot wat de website van het koffiemerk vermeldt.

„Wij zeggen altijd: confusion is pollution”, zegt Robert Corijn van afvalverwerker Attero, dat bijna de helft van het Nederlands gft-afval verwerkt. „Als er twee afvalroutes zijn – pmd en gft – dan snappen consumenten het niet meer, gooien ze het verkeerd weg, en gaan ze elkaar kruislings vervuilen.”

Een hard koffiecupje is iets anders dan een zacht theezakje. Het composteert gewoon minder goed

Maar let op, dat is niet de enige reden dat Corijn geen cupjes bij het gft wil. „Een hard koffiecupje is iets anders dan een zacht theezakje”, zegt Corijn. „Het composteert gewoon minder goed.” Industrieel composteren gebeurt in drie weken, met temperaturen die oplopen tot 55 graden. „Wij zien composteerbare koffiecupjes voorbijkomen die niet zo snel uit elkaar vallen. Dan zitten er nog harde, felgekleurde stukjes in het compost en zegt de boer: wat heb je me nou geleverd?”

Composteerders hebben over het algemeen een moeizame relatie met de industrie achter composteerbaar bioplastic. Corijn: „Materiaal wordt composteerbaar genoemd als het na twaalf weken met temperaturen tot 55 graden composteert. Maar zo werken onze installaties niet.”

Problematischer dan het risico op harde stukjes, vindt Corijn dat materiaal niet 100 procent composteerbaar hoeft te zijn. „De bioplasticsector heeft zichzelf toegestaan om additieven toe te voegen om bepaalde functies te verkrijgen – zoals meer houdbaarheid. Dus onze zorg is ook: wat komt er precies in onze compost terecht?”

Dat composteerders het composteerbare koffiecupje niet omarmen, maakt voor de koffiesector de keuze voor recycling van aluminium en plastic cupjes makkelijker te verantwoorden. „Recycling is vandaag al technisch haalbaar”, zegt Nienke Bloemers van Koffie Capsule Recycling Nederland (KCR), een samenwerking van tien koffiebedrijven. „We kiezen voor systemen waarmee we nu direct impact kunnen maken.”

Nieuw aluminium blijft nodig

Maar hoewel composteerbaar (nog) niet perfect is, is recycling dat ook niet. Koffiecupjes uit het pmd worden op zichzelf geen nieuwe koffiecupjes, vanwege regels over voedselveiligheid. Het gerecycled aluminium komt bijvoorbeeld in een fiets of motorblok van een auto terecht. Statiegeldblikjes mogen wel worden gerecycled tot een koffiecupje, omdat ze apart zijn ingeleverd. Maar het blijft een kwestie van ‘bijmengen’: nieuw (in jargon ‘virgin‘) aluminium blijft nodig.

Dat is nog los van het feit dat de afvalwereld nog maar gedeeltelijk is ingericht op recycling. De meeste gemeentes in Nederland hebben bronscheiding (mensen leveren er hun pmd- en gft-afval apart in). Er zijn door de inzet van koffiebedrijven drie sorteerders die bij Nederlands pmd-afval koffiecapsules eruit filteren. Volgens KCR worden daarmee bij 43 procent van het pmd-afval koffiecapsules eruit gehaald.

Bij nascheidingsinstallaties (in grote steden, waar alles bij het restafval gaat) worden bij minder dan een derde van het afval de cupjes eruit gefilterd. De KCR hoopt uiterlijk eind 2027 in het hele land de cupjes uit het afval te kunnen redden.

Zolang de hele koffiesector zich niet achter (meer onderzoek naar) composteerbare cupjes schaart, is recycling van het aluminium inderdaad het hoogst haalbare. Nog beter is een pak verantwoord geteelde koffie en een eetlepel. Daarmee gaat koffie ook prima in een koffiemachine.