Zonder ouders keldert de overlevingskans van jonge zwanen

Jonge kleine zwanen die vroeg hun ouders kwijtraken trekken later weg en overleven vaak het eerste levensjaar niet.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Jonge kleine zwanen hebben hun ouders langer nodig dan je misschien zou denken. Normaal blijven ze tijdens hun eerste winter en een groot deel van hun eerste voorjaarstrek bij hun familie. Wordt die band te vroeg verbroken, dan kan dat grote gevolgen hebben: uit een nieuw onderzoek blijkt dat ouderloze jonge zwanen gemiddeld bijna een maand later naar het noorden vertrekken. Ook was hun kans om de volgende winter te halen veel kleiner.

Het onderzoek is uitgevoerd door biologen van de Universiteit van Amsterdam (UvA) en het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW), samen met Amerikaanse en Duitse onderzoekers. Hun studie verscheen in Behavioral Ecology and Sociobiology.

GPS-zenders

De onderzoekers volgden 55 volwassen en jonge kleine zwanen met GPS-zenders. Met DNA-onderzoek brachten ze daarnaast familiebanden in kaart. Zo konden ze precies zien welke vogels ouders, jongen, broers en zussen van elkaar waren. Daarna bekeken ze hoelang families bij elkaar bleven en wat er gebeurde als een jong zijn ouders vroeg kwijtraakte.

Kleine zwanen broeden op de toendra’s in Rusland. In het najaar vliegen ze met hun ouders naar Noordwest-Europa om daar te overwinteren. Nederland en Duitsland behoren daarbij tot hun belangrijkste bestemmingen. Normaal blijven jonge zwanen tijdens een groot deel van die (eerste) reis bij hun ouders: pas als ze ongeveer negen tot elf maanden oud zijn valt het gezin uiteen.

Leestip: Deze vogels weten onbewust dat ze beter niet met een ratelslang kunnen vechten

Maar bij tien jonge zwanen verliep het anders: zij raakten hun ouders al in de winter kwijt. Dat gebeurde na een ernstig incident dat plaatsvond in december 2021. Jagers kwamen toen een natuurgebied binnen waar de zwanen ’s nachts rustten. Zes gezenderde vogels werden gedood.

Catastrofe

De gevolgen van die nachtelijke catastrofe waren duidelijk zichtbaar in de GPS-gegevens: jonge zwanen die hun ouders nog hadden begonnen tussen eind februari en eind maart aan hun trek. De ouderloze vogels vertrokken gemiddeld 29 dagen later. Tegen die tijd had bijna de hele populatie het gebied al verlaten.

De verweesde vogels vlogen uiteindelijk wel ongeveer dezelfde richting op. Toch ging het daarna vaak mis: van de tien verweesde zwanen waren er slechts vier de volgende winter nog in leven. Dat steekt sterk af tegen de vogels die nog wel hun ouders hadden: van de veertien overleefden er twaalf. Dat komt neer op een overlevingskans van 40 procent tegenover 86 procent.

De onderzoekers konden niet precies vaststellen waarom de verweesde vogels vaker stierven. Dat heeft deels te maken met het feit dat er nauwelijks mobiel bereik is in het deel van Rusland waar de vogels broeden. Daardoor konden de GPS-zenders maandenlang geen gegevens versturen. De zenders komen daarom pas in het najaar weer online, op het moment dat de vogels weer naar het zuiden vliegen. Van verschillende wezen kwam toen geen nieuw signaal meer binnen. Ze werden later ook niet meer gezien.

Hulp met navigeren

Volgens de onderzoekers kan het verlies van de ouders op verschillende manieren problemen veroorzaken. Jonge vogels zijn vaak minder goed in het vinden van voedsel dan volwassen dieren. Ook kost migreren veel energie. Ouders kunnen dat deels opvangen door hun jongen te helpen bij het kiezen van een route, het vinden van goede rust- en eetplaatsen en mogelijk ook door het verlenen van hulp tijdens het vliegen zelf. Welke van die voordelen bij de kleine zwaan het zwaarst weegt is helaas nog niet vastgesteld.

De studie laat daarmee zien dat familie bij kleine zwanen veel meer betekent dan alleen gezelschap. Via hun ouders leren jonge vogels waarschijnlijk belangrijke vaardigheden die nodig zijn om een lange trek te volbrengen. Het onderzoek laat zien dat het hebben van ouders van levensbelang is voor jonge zwanen: zonder ouders halen ze vaak niet het einde van hun eerste levensjaar.

Dat inzicht is extra belangrijk vanwege het feit dat de populatie kleine zwanen in Noordwest-Europa al langere tijd afneemt. Volgens de onderzoekers is het daarom belangrijk om verstoringen tijdens de eerste winter en voorjaarstrek zo veel mogelijk te voorkomen. Rustige slaapplaatsen en veilige eetgebieden beschermen immers niet alleen individuele vogels: ze kunnen ook voorkomen dat families uit elkaar vallen op een moment waarop jonge zwanen hun ouders nog hard nodig hebben.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Waarom vogels bij zonsopkomst bijna allemaal tegelijk beginnen te zingen en De vogels in de staat New York lijken door de rook van de Canadese bosbranden van de radar te verdwijnen . Of lees dit artikel: Deze robotvogel laat zien hoe drones beter tegen turbulentie kunnen .

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: