Afrika scheurt sneller open dan gedacht en dat is goed nieuws voor de wetenschap

De aardkorst onder een deel van Oost-Afrika lijkt veel dunner dan tot nu toe werd aangenomen. En dat heeft voor onderzoekers een verrassend voordeel.

De continenten staan niet stil. Ze schuiven en botsen en soms scheuren ze zelfs in tweeën. Dat laatste gebeurt in fases. Eerst rekt de korst over een groot gebied uit. Daarna concentreert die rek zich op één plek waar de korst echt dun wordt. Uiteindelijk volgt er een volledige breuk en ontstaat er een nieuwe oceaan tussen de twee helften.

De middelste fase noemen geologen necking. Tot nu toe hadden wetenschappers dit nog nooit ‘live’ gezien. Het fenomeen was enkel bekend door terug in het verleden te kijken. Een regio onder Kenia brengt daar nu verandering in.

Korst is drie keer zo dun

Het gaat om de zogenoemde Turkana-regio in het noordwesten van Kenia. Daar hebben onderzoekers ontdekt dat de zogenaamde kristallijne korst (de oude rotsbasis onder het sediment) op sommige plekken nog maar zo’n 13 kilometer dik is. Aan de randen van het Turkanadal is dat bijna het drievoudige, zo’n 35 kilometer.

De meeste andere actieve breukzones op aarde, zoals het gebied rond het Baikalmeer in Rusland of het Rio Grande-systeem in de VS, hebben een korst die meer dan 20 kilometer dik is. Die zitten nog in de eerste fase.

Turkana niet. Daar is de korst inmiddels zo dun dat die qua dikte in de buurt komt van de Afar-driehoek in Ethiopië en dat is een gebied dat door geologen al beschouwd wordt als bijna-oceaan. Er zijn nu dus twee plekken in Oost-Afrika waar het continent bijna gaat breken.

Leestip: De verspreiding van vroege mensen in Afrika werd mede veroorzaakt door een oeroude killer

Het ging veel sneller dan verwacht

De auteurs van deze studie, die gepubliceerd is in vakblad Nature Communications, zijn erin geslaagd om redelijk precies te bepalen wanneer deze fase is begonnen. Dat gebeurde zo’n 4 miljoen jaar geleden. Geologisch gezien is dat heel snel.

Het gebied heeft een soort tektonische voorgeschiedenis die meehelpt. Lang voordat de huidige breuk begon, was er al eens eerder een breukzone actief, miljoenen jaren geleden. Die had de korst toen al verzwakt. Later kwam een reeks grote vulkaanuitbarstingen die de boel nog kwetsbaarder hebben gemaakt.

Wat heeft dit te maken met onze voorouders?

De Turkana-regio is niet toevallig wereldberoemd. Het is een van de belangrijkste vindplaatsen voor fossielen van vroege menssoorten waaronder Australopithecus anamensis, Homo habilis, Homo erectus en Paranthropus boisei. Ook de oudst bekende stenen werktuigen komen uit dit gebied.

En kijk eens aan: voor ongeveer 4 miljoen jaar geleden zijn er nauwelijks goede fossielvindplaatsen. Daarna zijn er opeens heel veel. Volgens de onderzoekers is dat absoluut geen toeval.

Toen de breuk in zijn neckingfase belandde, ontstond er immers ineens een samenhangend dal in plaats van losse kleine bekkens. In dat ene grote dal werd jaar na jaar sediment afgezet. Beenderen die in zo’n omgeving terechtkomen, raken snel begraven en blijven daardoor bewaard. Geen sediment betekent geen fossielen. Zo simpel is het eigenlijk.

Gaat Afrika nu echt in tweeën?

Gelukkig is er voor de inwoners van de Afar-driehoek en Turkana geen reden tot paniek. Ook al gaat het hier snel, gaat het nog altijd miljoenen jaren duren voordat Nairobi in een nieuwe oceaan komt te liggen. Maar ooit gaat het wel gebeuren. Het proces waarbij de korst dunner wordt, is er een dat zichzelf versterkt en aangezien het nu op twee plaatsen plaatsvindt, lijkt het er niet op dat het gaat stoppen. Voor onderzoekers is Turkana in de tussentijd goud waard.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: