Bijen dansen het beste met publiek: zonder toeschouwers wordt het een rommeltje

‘Dans alsof er niemand kijkt’, hoor je vaak. Maar honingbijen trekken zich daar duidelijk niks van aan. Sterker nog: ze dansen juist beter als er wel iemand kijkt. Nieuw onderzoek laat zien dat de vlijtige beestjes hun beroemde kwispeldans slordiger uitvoeren als ze met een klein of ongeïnteresseerd publiek te maken hebben. En dat heeft een reden.

De kwispeldans, ook wel waggeldans genoemd, is een van de meest verfijnde communicatiesystemen in het dierenrijk. Wanneer een bij op een goede voedselbron stuit, keert ze terug naar de korf en voert ze een razendsnelle, ingewikkelde dans uit. Daarmee vertelt ze haar soortgenoten precies waar ze moeten zijn. Tijdens die dans beweegt de bij in een rechte lijn terwijl ze met haar achterlijf waggelt, om vervolgens in een lus terug te keren naar het beginpunt en het patroon te herhalen. De hoek van de beweging geeft de richting van het voedsel aan ten opzichte van de zon. De duur van de dans maakt duidelijk wat de afstand is waarop al het lekkers zich bevindt. Jarenlang dachten wetenschappers dat dit een soort eenrichtingsverkeer was: de danser zendt informatie uit, de rest luistert. Maar dat is niet het hele verhaal, blijkt nu.

Zoemende straatmuzikanten

Uit het nieuwe onderzoek blijkt dat de kwaliteit van de dans sterk afhangt van het publiek. Een bij stemt haar optreden af op het aantal soortgenoten dat aandacht heeft voor de dans. Als er weinig animo is, gaat ze op zoek naar nieuw publiek. “Het is alsof je naar een straatmuzikant kijkt”, zegt bioloog James Nieh. “Met een groot publiek richt die zich vooral op de performance. Maar als er weinig mensen zijn, gaat hij rondkijken, van plek veranderen en extra moeite doen om aandacht te trekken.”

Bij honingbijen gebeurt precies hetzelfde. Als er weinig soortgenoten toekijken, beweegt de dansende bij meer door de korf om publiek te vinden. Maar dat heeft een prijs: de precisie van de dans neemt af. “Iedereen heeft wel eens gezien hoe een artiest zich aanpast aan een wisselend publiek”, vertelt Nieh. “In de bijenkorf speelt zich een vergelijkbare afweging af in het hoofd van de waggelende bij. Als er minder volgers zijn, gaan dansers meer rondzwerven op zoek naar aandacht en wordt hun dans minder nauwkeurig.”

Het effect van ongeïnteresseerd publiek

De onderzoekers testten niet alleen de grootte van het publiek, maar ook de samenstelling. In experimenten met kunstmatige bijenkolonies hielden ze het aantal toeschouwers gelijk, maar vervingen ze een deel door jonge werkbijen. Die zijn nog niet geïnteresseerd in voedsel en hebben daarom weinig aandacht voor het dansen. Ook al zaten de tribunes stampvol, toch werd de waggeldans slordiger, omdat de aanwezigen niet echt opletten. Volgens onderzoeker Ken Tan laat dit zien dat communicatie in de bijenkorf geen simpele zender-ontvanger-relatie is. “De waggeldans wordt vaak gezien als een eenrichtingssignaal”, zegt hij. “Maar onze data tonen aan dat feedback van het publiek het signaal ook vormgeeft. De danser reageert dus continu op de sociale omstandigheden waarin hij optreedt.”

Maar hoe weet een bij eigenlijk hoeveel aandacht ze krijgt? Het draait hierbij waarschijnlijk allemaal om aanraking. Toeschouwers tikken voortdurend met hun antennes en lichaam tegen de danser aan. Die subtiele signalen geven informatie over hoeveel en welke bijen aanwezig zijn. Volgens onderzoeker Lars Chittka hebben we hier te maken met een universeel sociaal proces. “Mensen zijn niet de enigen die anders presteren afhankelijk van hun publiek”, zegt hij. “Honingbijen dansen echt beter als ze weten dat iemand kijkt. Als er weinig volgers zijn, gaan ze rondzwerven en wordt hun boodschap vager. Het is een mooie herinnering dat communicatie, zelfs bij insecten, een diep sociaal proces is.”

Robotzwermen

De implicaties reiken verder dan de bijenkorf alleen. Veel dieren leven in groepen waarin informatie gedeeld, herhaald en opgevolgd moet worden. Dit onderzoek laat zien dat de kwaliteit van die informatie niet alleen afhangt van de zender, maar ook van de aanwezigheid van ontvangers. “De nauwkeurigheid van een signaal hangt dus ook af van wie er luistert”, legt Nieh uit. “Dat soort feedback kan cruciaal zijn, niet alleen in het dierenrijk, maar ook bijvoorbeeld in een zwerm robots of andere systemen waarin informatie gedeeld wordt.”

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Bijen doen steeds op dezelfde plek een dansje. En laten daarmee zien hoe slim ze eigenlijk zijn en Waarom bijen soms de weg kwijtraken boven een maïsveld. Of lees dit artikel: Hygiënische bijenvolken zijn beter opgewassen tegen ziekteverwekkers.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: