Bomen die een zonsverduistering voelen aankomen? Wetenschappers halen veelbesproken studie onderuit

Bomen die een zonsverduistering uren van tevoren voelen aankomen? Het klinkt sterk, maar het was toch echt waar onderzoekers over publiceerden. Die worden nu op pijnlijke wijze voor schut gezet.

Ongeveer 14 uur voordat een gedeeltelijke zonsverduistering over de Dolomieten in Noord-Italië trok, vertoonde een groep sparren een plotselinge, gesynchroniseerde toename van elektrische activiteit. Een veelbesproken publicatie van Chiolerio et al. beweerde dat de bomen zich voorbereidden op de naderende zonsverduistering.

De werkelijkheid is een stuk minder spannend. Israëlische onderzoekers onderzochten het bewijs en komen met een veel eenvoudigere verklaring: een lokale onweersbui viel samen met de verhoogde elektrische activiteit van de bomen, waarbij een cluster van blikseminslagen plaatsvond in de buurt van de plek.

Pseudowetenschap

Het maakt duidelijk hoe makkelijk je onzinverhalen wetenschappelijk kunt laten klinken. “Voor mij staat dit artikel symbool voor het binnendringen van pseudowetenschap in het hart van biologisch onderzoek”, zegt hoofdonderzoeker Ariel Novoplansky, evolutionair ecoloog aan de Ben-Gurion-universiteit. “In plaats van eenvoudigere, goed gedocumenteerde omgevingsfactoren in overweging te nemen, zoals een zware regenbui en een reeks nabijgelegen blikseminslagen, kozen de auteurs voor het meer verleidelijke idee dat de bomen op de naderende zonsverduistering anticipeerden.”

Het is wel bekend dat planten veranderingen in hun omgeving kunnen waarnemen en erop reageren. Ze kunnen zich zelfs voorbereiden op naderend onheil. Maar zo’n reactie is er alleen als de verwachte gebeurtenis een groot probleem gaat vormen en nauw samenhangt met de voorspellende signalen in de buurt.

Te korte zonsverduistering

In het geval van de zonsverduistering was de gebeurtenis volgens de onderzoekers niet belangrijk genoeg om een reactie te rechtvaardigen, omdat de verduistering maar kort duurde en het zonlicht maar een klein beetje verminderde. Sommige wolken zorgen voor meer donkerte.

“De verduistering verminderde het licht met maar 10 procent en slechts gedurende twee uur. De hoeveelheid zonlicht was nog altijd twee keer zoveel als wat de bomen praktisch konden benutten”, zegt Novoplansky. “Schommelingen in de bewolking veranderen de kwaliteit en hoeveelheid licht veel meer.” Maar zelfs als de zonsverduistering groot genoeg was geweest om een preventieve reactie te rechtvaardigen, zijn de bomen niet in staat om dat te voorspellen, aldus de onderzoekers.

De zonsverduistering was de 53ste in de zogenoemde Saros-124-reeks, een serie verduisteringen die elke 18 jaar, 11 dagen en 8 uur plaatsvinden. Chiolerio liet zien dat oudere, grotere bomen sterkere toenames in elektrische activiteit vertoonden dan jongere exemplaren en beweerde dat dit aantoonde dat de oudere bomen met de jongere communiceerden op basis van hun eerdere ervaringen met zonsverduisteringen.

Veel te weinig bomen gemeten

De Israëliërs merken echter op dat elke zonsverduistering uniek is wat betreft baan, omvang en duur, zodat zelfs als oudere bomen eerdere verduisteringen kunnen ‘onthouden’, die informatie hen niet zou helpen om toekomstige verduisteringen te voelen aankomen.

Bovendien wijzen zij erop dat de zwaartekrachtsveranderingen die met zonsverduisteringen gepaard gaan – het signaal waarop de bomen zogenaamd reageerden – vergelijkbaar zijn met de zwaartekrachtverschillen die optreden tijdens nieuwe maan en daarom weinig informatief zijn.

Tot slot heeft Chiolerio maar een heel klein aantal bomen gemeten: drie levende bomen en vijf stronken. “De elektrische activiteit van bomen is een reëel fenomeen, maar het is nog steeds een pril onderzoeksgebied”, zegt Novoplansky. “Het idee dat variaties in elektrische signalen, die zelfs in dode boomstammen waarneembaar zijn, geheugen, anticipatie of een collectieve reactie kunnen uitlokken, vereist enkele buitengewone sprongen, waarvan geen enkele in de studie werd ondersteund. Het bos is al wonderlijk genoeg zonder verzinsels over anticiperende reacties of communicatie tussen bomen.”

De onderzoekers waarschuwen dan ook de media en het algemene publiek om niet in sensationele verhalen te trappen, waarvoor veel te weinig bewijs is.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Waarom juist de dikste bomen cruciaal zijn voor het klimaat en We hebben het Amazonewoud op sommige plaatsen zo verpest dat zelfs bomen niets meer in een doorstart zien. Of lees dit artikel: Mislukt evolutionair experiment? De eerste bomen op aarde zagen er wel heel bizar uit.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: