De grootste rivieren op aarde hangen gewoon in de lucht – in Andalusië valt het water nu naar beneden

5 uren geleden 1

Niet ter land, maar boven zee en in de lucht vindt op aarde het meest omvangrijke watertransport plaats. Zogeheten atmosferische rivieren, duizenden kilometers lang en honderden kilometers breed, vervoeren enorme hoeveelheden waterdamp van de tropen naar kustgebieden. Waar ze uitmonden, veroorzaken ze recordneerslag; zoals nu in Andalusië, waar vanwege storm Leonardo al meer dan drieduizend bewoners zijn geëvacueerd.

Weermodellen laten zien dat de Zuid-Spaanse regio zich precies in de monding van zo’n langgerekte watersnelweg bevindt. Enorme hoeveelheden met water verzadigde lucht stuiten daar op bergen, wat de lucht forceert op te stijgen. Daarbij koelt de waterdamp af, en condenseert het als regen. En zo lang de atmosferische rivier bakken met water blijft afleveren, blijft de extreme neerslag aanhouden.

Een doorsnee atmosferische rivier vervoert even veel water als de Amazone, de grootste ‘normale’ rivier ter wereld. Maar: van de atmosferische variant stromen er doorgaans zo’n acht tegelijk door de atmosfeer, aangewakkerd door tropische stormen en luchtdrukverschillen. Samen zijn die goed voor het overgrote deel van het watertransport buiten de tropen. Klimaatwetenschapper Hylke de Vries (KNMI) vertelt: „Vocht uit de tropen en subtropen beweegt via zo’n rivier tussen hoge- en lagedrukgebieden door. Dit soort verschijnselen komt redelijk vaak voor, en kunnen lokaal voor veel neerslag zorgen.”

De oorzaak van storm Leonardo is dus niet uniek. Aan de westkust van Noord-Amerika zijn ze atmosferische rivieren bijvoorbeeld wel gewend. Zodanig dat zulke stromingen, afkomstig van Hawaï, de koosnaam Pineapple Express hebben gekregen. De ‘ananastrein’ arriveert zo’n drie tot vijf keer per jaar aan de westkust van de VS, en levert steevast joekels van stormen af. Bijvoorbeeld in februari 2024, toen een atmosferische rivier Los Angeles teisterde en wijdverspreide overstromingen veroorzaakte. Daarbij viel, volgens schattingen van lokale media, in drie dagen evenveel regen als normaal in zes maanden.

Vanaf een platform kijken mensen uit op een waterval in de Uces, een rivier in de Spaanse provincie Salamanca, afgelopen woensdag. Het peil in de rivier staat op een zeer hoog niveau.

Overstroming in het dorp Jimera de Libar.

Zulke hevige neerslag kan flinke schade tot gevolg hebben. Volgens Amerikaans onderzoek kosten de gevolgen van de heftigste atmosferische rivieren gemiddeld ongeveer 1,1 miljard dollar per jaar. Ook in Zuid-Spanje is de schade enorm: op beelden van lokale media stroomt het water uit de stopcontacten en kruipt het via muren omhoog. Daarnaast zijn wegen afgesloten wegens gevaar voor aardverschuivingen.

Door de opwarming van de aarde zal de hoeveelheid overstromingen en overlast door atmosferische rivieren naar verwachting toenemen. Daar heeft niet alleen de Amerikaanse westkust last van: volgens een studie zijn acht van de tien neerslagrecords in Groot-Brittannië, Frankrijk en Noorwegen in verband te brengen met een atmosferische rivier die uitmondde in het betreffende gebied. De Vries: „Door klimaatverandering bevatten de atmosferische rivieren nu steeds meer waterdamp. Of dat ook allemaal uitregent verschilt per geval, maar meer vocht is er zeker.”